გეორგ ვილჰელმ ფრიდრიხ ჰეგელი
გეორგ ვილჰელმ ფრიდრიხ ჰეგელი (გერმ. Georg Wilhelm Friedrich Hegel; დ. 27 მარაშინათუთა, 1770, შტუტგარტი – ღ. 14 გჷმათუთა, 1831, ბერლინი), გერმანალი ფილოსოფოსი, გერმანული კლასიკური ფილოსოფიაშ წჷმჷმარინაფალი. შტუტგარტიშ გიმნაზიაშ თებაშ უკული გურაფლენდჷ ტუბინგენიშ უნივერსიტეტიშ თეოლოგიური ფაკულტეტის. (1788-1793) ახალმორდუ ჰეგელქ დიდი ხიოლით შეხვადჷ საფრანგეთიშ რევოლუციას. 1793-1801 წანეფს დორხველური მაგურაფალო ხანდენდჷ დიო ბერლინს დო უკული მაინიშ ფრანკფურტის. თე პერიოდშო კილ-კილშა გურაფლენდჷ ფილოსოფიაშ დო თეოლოგიაშ პრობლემეფს. დო თე წანეფს დეინტერესჷ პოლიტიკაშ დო პოლიტეკონომიაშ ოკითხუეფით.
დინორე |
ნახანდეფი [რედაქტირაფა]
1801 წანას ჰეგელი გჷმაბჟინუანს ნახანდის "შხვანერობა ფიხტეშ დო შელინგიშ სისტემეფს შქას", სოდეთ ჰეგელი ხუჯის არზენს ფ. შელინგიშ არზეფს. თე წანაშე ხანდას იჭყანს იენაშ უნივერსიტეტის. 1802-1803 წანეფს შელინგიწკჷმა ართო დორცხუაფილი „ფილოსოფიაშ კრიტიკული ჟურნალს“ გჷმაბჟინუანს სტატიეფს ნამუეფსჷთ რჩქჷ ნამდა თინა ანწჲ ვეზიარენს ფ. შელინგიშ არზეფს, ოდო 1807 გჷშაშქუმალირი „ჰონიაშ ფენომენოლოგიას“ უკვე არგამათ გუთმუსხაპუნს თის. 1807-1808 წანეფს ჰეგელი „ბამბერგიშ გაზეთიშ“ რედაქტორი რდჷ, 1808-1816 წანეფს ნიურნბერგიშ გიმნაზიაშ ხემანჯღვერი რდჷ. 1812 წანას გჷმაბჟინუ მუში „ლოგიკაშ მენცარაფაშ“ I ტომი, 1816 წანას — II ტომი. თე წანასჷთ იჭყანს ღვაწაფას ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტის. ართი წანაშ უკული გჷშმურს თიშ "ფილოსოფიური მენცარაფაშ ენციკლოპედია". 1818 წანას ჰეგელი დაპეიჯეს ბერლინიშ უნივერსიტეტშა. ართ წანათ წოხოლე გჷმაბჟინუ „ფილოსოფიური მენცარაფეფიშ ენციკლოპედია“. 1820 წანას გჷმაბჟინუ „სამართალიშ ფილოსოფია.“ 1829-1830 წანეფს ჰეგელი რდჷ ბერლინიშ უნივერსიტეტიშ რექტორი.
ჰეგელიშ ფილოსოფია [რედაქტირაფა]
ჰეგელიშ ფილოსოფიათ გეთუ გერმანული კლასიკური ფილოსოფიაშ თი ტომბა გორუეფქ, ნამუეფით დიჭყუ̂ ი. კანტიქ დო გაგინძორუ̂ ი. ფიხტექ დო ფ. შელინგიქ. ი. კანტიშ დო ი. ფიხტეშ ნოარზებუს ჰეგელი გჷშაკერძაფილო დიდი შანულობას არზენდუ̂ დვალირაფას თიშ დინოხოლე, ნამდა არზუანობა შემოქმედებითიე, აქტიურიე, მარა თინა ვა ალუ̂ თე კონცეფციეფშო დუმახასიათებელი სუბიექტივიზმის. ჰეგელშო არზოვნება, გაღა, ხვალე სუბიექტიშ უნარი ვა რე, ვარინ რე ოქიანუშ ქვინჯის დვინაფილი აბსოლუტი, ღორონთიე. ი. კანტიშ დო ი. ფიხტეშ სუბიექტივისტური არზით, გაღიერობა ხვალე დიოთარსიე, დო ჰეგელშო გაღა ვარე თიშნეროთ დაღარი,ნამდა ხვალე დიოთარსიშ სფეროთი იფარგალუდასინ, თინა ოხვამერიე, აბსოლუტური ძალიერობა რე დო, თაშ ნამდა, სინანდულეშ მაღვენჯითიე. ფ. შელინგწკჷმა ართო ჰეგელქ ობიექტური იდეალიზმიშ პოზიციას ქიგედირთუ̂, მორო ჭიეჭიეთ არგამაქ იჸუ, ნამდა თე ჟირი მოარზეშ შქას ანდა პრინციპული ხასიათიშ უალებუობა ორდჷ. ჰეგელი გჷშაკერძაფილო ვაუხუჯანდუ̂ ფ. შელინგიშ მეჯინალას ფილოსოფიური მონძღვარუაშ ეგაფაშ დო დოსაბუთაფაშ დინოხოლე. თიშ არზით, ინტელექტუალური ინტუიცია თი სახეთ, მუნერით თინა ფ. შელინგიშ კონცეფციას რდჷნ, ვეჸუაფუ̂ დოსაბუთაფაშ ანჯარი, რახანი თეშნერი კონცეფცია თვითკორინს დო შენთხვევითობას აპატჷნენს ფილოსოფიას. ჰეგელიშ მეჯინალათ, ობიექტური იდეალიზმიშ თარი პრინციპი — დვალირაფა ჸოფიერებაშ დო არზოვნებაშ იგივეობაშ დინოხოლე — ფ. შელინგიშე ოწმოხ რე მეღებული კონწარი დოსაბუთაფაშ უმუშო. თელი წჷმემალი ფილოსოფიური მონძეობაშ, უპირველაშ ირიშო, ი. კანტიშ, ი. ფიხტეშ დო ფ. შელინგიშ დიალექტიკური ნაარზებუშ ემუშორაფაშ დო ტომბა გინომუშებაშ ქვინც ჰეგელქ დარსხუ დიალექტიკური მეთოდი, ნამუთ მუში არზით, ფილოსოფიური დოსაბუთაფაშ ხვალე ართი ოშქარუობა რე. თე მეთოდი მოღეთ ირინუანს ცნებეფს: რახან ოქიანუშ ჯინჯი არზიე, ცნება რე, თიში ჭირნაფაშ ანჯარით ცნება ოკო რდას. ფილოსოფია, ჰეგელიშ არზით, წორეთ ცნებეფიშ სისტემა რე, ნამუთ ცნებეფიშ გოვითარაფაშ ქვინც ეთმომჭარუნა გაღაშე, იდეაშე საკუთარი დუდიშ რეალიზაციაში დო შემეცნებაშ პროცესის. თე გოვითარაფაშ ეშალუ რე უმარტივაში, უღარიბაში, არძაშე უმოს აბსრაქტული ცნება. დიალექტიკაშ ალებათ, სისტემა თე დუდშეიანი ცნებაშ გავითარაფა რე, თიშ უოშქარუობაშ, უდუსაბუთუობაშ, ვარსულჸოფილობაშ მონწყჷმა რე. ცნებეფიშ გოვითარაფა გოპიჯალაფირიე თით, ნამდა ირი თინეფშეიანი ვარაფაშ მომენტიშ მაკათაფუე. არზი პირველი უმარტივაში ცნებაშე უციოობათ გინმურს მოპიჯური ცნებაშა, თეზისშე — ანტითეზისშა. თე დაპირისპირება ცნებეფიშ შქას ვა სპუნს თინეფს: კილმარჩქინდუ, ნამდა ართიანიშმოპიჯე ცნებეფი ხვალე ვევარანანი, ვარინ ხოლო თხულენა ქორთ ართიანს, მუჭოთ მასმა, უმოსი მაღალი ცნებაშ მომენტეფი. თე მონკა ოკუჩხური ვარაფაშ ვარაფა რე, თეზისი დო ანტითეზისურ გოართიანაფა-სინთეზიშ ქვინც. თით ითებუ̂ ჩჷნაფაშ ყარაფიშ ართი ციკლი დო დაჭყაფუ̂ ერზიებუ̂ ახალ ციკლის. ახალი ცნებეფი დიალექტიკურო ეთმონწყუნს ჯვეშეფს, თ.ნ. (თაშ ნამდა) ივარანა მუნეფიშ პრეტენზიას უნივერსალურობაშე, თე ბორჯსით იჩუანა დო ამაღალენა თინეფს — მომენტიშ სახეთ მიშმაჸუნა თინეფი დორხველური დინორეშა. აზჷრიშ ყარაფი ფილოსოფიურ სისტემას დოჭყაფური ცნებაშ გადინდარება რე, აბსტრაქტულიშ კონკრეტულშა ულა რე, დოჭყაფურშე მოშორება რე, მარა თინა, მუჭოთ ქვინჯიშა ულა, დოჭყაფურიშ დოსაბუთაფა რე, თე არზით დოჭყაფურშა უკახლე დორთათიე. დოჭყაფური ცნება სისტემაშ ლიას მუწმოდირთუ მუჭოთ გამართლებული თი უციო მერსხილობეფით, ნამუეფუთ შეთმოდირთუ̂ მუშ დო არძა შხვა ცნებაშ შქას. ფილოსოფიური სისტემა, ჰეგელიშ არზით, რე წირე, სოდეთ წიმულა უკახლე დორთათიე, ოდო დოჭყაფური კინე თე შვანც დათებუთი რე.
ჰონიაშ ფენომენოლოგია [რედაქტირაფა]
დიალექტიკური მეთოდიშ გჷმორინაფაშ გოსოფური მინუში რდჷ „ჰონიაშ ფენომენოლოგია“, ნამუთ ჰეგელიშ დუდშეიანი ლამებათ ფილოსოფიური სისტემაშ პირველი ნორთი ოკო ჸოფედუკო. არსებითო თე ნახანდა დაჭიჭარებული სახეთ იკათუანს ჰეგელიშ დახე არძა უჯინჯიერაშ მომენტის, ათეშენ, მუჭოთ კ. მარქსი მითმიოწურუანდუ̂, თინა მუწმარინუანს ჰეგელიშ ფილოსოფიური თახმი წყუს დო ონოფულეს. „ჰონიაშ ფენომენოლოგია“ გვიხასიათენა მეწურაფეფს სუბიექტიშ დო ობიექტიშ, ცნობიერებაშ დო თიშ საგანი შქას. დუდშენო საგანი აწმუდირთუ არზის მუჭოთ ურცხო, თიშე არსებითო გოშხვანერაფილი მუდგარენი. ცნობიერებაშ დიალექტიკური გოვითარაფაშ პროცესი თე გოურცხოაფაშ მონწყჷმა რე. თე შარა იჭყაფუ̂ ცნობიერებაშ უმარტივაში ფორმათ — „გინაფადი არგამუობათი“, ნამუშ დინოხოლენი წინანდეგობეფიშ გჷმოარგამაფათი ცნობიერება გინმურს გვალო უმოს რთულ ფორმეფშა. ინდივიდუალური ცნობიერებაშ გოვითარაფაშ ეტაპეფიშ ანალიზიშ უკულ ჰეგელი ახასიათენს კათობუობაშ ისტორიაშ ძირითად ეტაპეფს დო აბსოლუტური ჰონიაშ წიმულაშ ძირითად ოკუჩხეეფს, მუკმარჩქინანს თი ტომბა რცხუაფას, ნამუთ რე ინდივიდუალური ცნობიერებაშ დო კათობუობაშ ისტორიაშ შქას: ინდივიდი მუში გოვითარაფაშ პროცესის კუნტას მუკმურს თი შარას, ნამუთ კათობუობაქ მუკორთუნი. ცნობიერებაშ გოვითარაფა, თიში ყარაფი ცნობიერებაშ უმოს რთული დო რსულჸოფილი ფორმეფშა თე შვანსჷთ ამაღალება რე მუწოძირაფადი, ორთაშობური რჩქინაშე აბსოლუტურ რჩქინაშა — ფილოსოფიაშა. ცნობიერება დორხველური დინოხოლენი წინანდეგობეფიშ რჯგინაშ შარათ იმაღალებუ̂ თვითცნობიერებაშა, თე ეკონია, გაღაში ოკუჩხურს მითმიოჭირინუანს, გაღა მუში ქვინც ჰონიაშ დინოხოლე შიბულენს. „ჰონიაშ ფენომენოლოგიაშ“ ლია „აბსოლუტური რჩქინაშ“ ოკუჩხურს ეშარჩქინდუ̂, ნამდა ობიექტი, ნამუთ აიშახ სუბიექტშო ურცხო რდჷნ, სინანდულეს სუბიექტიშ იგივეობრივიე: სუბიექტით დო ობიექტით არზოვნება რე, გაღა რე.
ლოგიკა [რედაქტირაფა]
არზოვნებას თიში წიმინდე სახეთ ლოგიკა გურაფულენს. ჸოფიერებაშ დო არზოვნებაშ გოიგივაფაშ ოსხირს თე ფილოსოფიურ დისციპლინას ჰეგელიშ მონძღვარუას ოსხირდუმადვალუ შანულობა ერზიებუ̂. მუდგაზმათრენ ჸოფიერებაშ არგამუობეფი ემანგებუ̂ არზოვნებაშ არგამუობეფს, ლოგიკას ოვალუ̂ ონტოლოგიაშ ფუნქციეფი. ლოგიკა იკინენს ტრადიციულ მეტაფიზიკურ აბანს: თინა კილმაგორუნს ოქიანუს ჟიგინაფადი სქჷლედის. მუდგაზმათრენი თე დოჭყაფური — უგუთებუ̂ გაღა — იგივე ღორონთიე, ლოგიკა თე შვანსჷთ რე მონძღვარუა ღორონთშე თ. ნ. თეოლოგია: თი მუში კატეგორიეფიშ ოშქარუობათ მითმიოჭირინუანს ღორონთიშ ირიათონი არსებას, ახასიათენს ოხვამერს თიში წიმინდე — ორთაშ დო ჰონიაშე გჷშართილი სახეთ. ლოგიკაშ კატეგორიეფიშ დიალექტიკური გოვითარაფა მარტივშე რთულშა გვალო უმოს მაღალი ღირებულებაშ არგამუობეფშა გინულა ხოლო რე, თეშენ ლოგიკა აქსიოლოგია ხოლო რე. ჰეგელიშ „ლოგიკაშ მენცარობა“ მოღეშ სიდინდარეთ, ანალიზიშ სიტომბეთ დო დასაბუთებაშ მუშობურობათ სრულაშე გჷშაკერძაფილი ფილოსოფიური კილაგორუა რე. თე თხზულებაშ სუმხოლო ნოწილი — მონძღვარუა არსშე, არსება დო ცნებაშე — ფილოსოფიაშ კატეგორიეფიშ დიალექტიკური ერებამი მაგალითიე. ჰეგელქ ცადუ̂ კატეგორიეფიშ გინულეფი ლოგიკაშ სფეროს ქიმურცხუაფუდუკო ფილოსოფიური არზიშ ისტორიაშ გოვითარუაშ პროცესშა: ლოგიკაშ კატეგორიეფი მუშობურო გჷმოხანტუნა ისტორიულო რსაფილი ფილოსოსფიური სისტემაშ ძირითად პრინციპეფს. კატეგორიეფიშ ლოგიკურ წორომეთხოზინელობას თე პრინციპეფიშ წორომეთხოზინელობა რე უკუფინელი. თაშნეშეს, ჰეგელიშ ფილოსოფიური ისტორია ჩილათეფიშ გალერეა ვა რენი, ვარინ რე აბსოლუტიშ შემეცნებაშ პროცესი, ნამუთ მონწყჷმილი სახეთიე ჩუალირი „ლოგიკაშ მენცარობას“. ლოგიკაშ კატეგორიეფიშ სისტემა ჸოფიერებაშ, ირი რინელიშ უზოგადესი სტრუქტურეფიშ დახასიათებას ირზენს. ათეშენ ლოგიკა, ჰეგელიშ ალებათ, ფილოსოფიური სისტემაშ პირველი ნოწილი რე. ლოგიკა შილებე წერმიბდგინათ მუჭოთ გეგმა, პროექტი, ნამუთ იხორციელებუ̂ ორთაშ დო ჰონიაშ სფეროეფს.
ორთაშ ფილოსოფია [რედაქტირაფა]
ჰეგელიშ ფილოსოფიური სისტემაშ მაჟირა ნოწილი „ორთაშ ფილოსოფია“ კილმაგორუნს ჰონიაშ რეალიზაციას ვაორგანული დო ორგანული ორთაშ სფეროს. ორთა ჰეგელშო ღორონთიშ ვარსულჸოფილი, ვაადეკვატური გჷმოლინაფა რე. გაღა, ღორონთი მუშით ვა რე თიშნერი, მუნერით რჩქუ ორთას: ღორონთი დუდიშულობა რე, ოდო ორთას უციოობას დო შენთხვევითობას ფხვადუთ. ორთა, ჰეგელიშ ზიტყვეფით, იდეაშ „შხვათჸოფა“ რე, „გოურცხოაფა“ რე. თე სფეროს იდეა მუშ მიმართ გალენური რე, თითონ ორთაშ ოკუჩხურეფით ართიმაჟირაშ მიმართ გალენურო სქიდუ̂. მარა ორთაშ დინოხოლენი დო დოფორილი არსება იდეა რე, ორთას კილმარჩქინდუ̂ იდეაშ ნჭუაფა მუში დუდიშ შემეცნებაშა, ათეშენ ორთა ჰეგელიშე გაგებულიე მუჭოთ არგამა ტელეოლოგიური სისტემა, ნამუშ ღანკით ჰონიარე. ორთაშ სფეროს იდეა კილმურს სუმ ძირითად ოკუჩხურს (მექანიკაშ, ფიზიკაშ დო ორგანიკაშ) დო იმაღალებუ̂ ჰონიაშ ოკუჩხურეფშახ. თე ჭურჭულშე იჭყაფუ̂ მუშობურო ახალი ოქიანუ — ჰონიაშ ოქიანუ, ნამუსუთ ჰეგელიშ ფილოსოფიური სისტემაშ მასმა ნოწილი კილმაგორუნს. „ორთაშ ფილოსოფია“ იდეაშ „შხვათჸოფას“ გოურცხოაფას ქილკმაგორუნდ და, „ჰონიაშ ფილოსოფია“ გურაფულენს თის, თუ მუჭო ართუ მუშ დუც იდეა, მუჭო მითმინწყჷმუ ჭიეჭიეთ გოურცხოაფაშ პროცესი. რახანი იდეაშ არსება დუდიშალა რე, იდეაშ დორთა მუშ დუდწკუმა ჰეგელიშე გაგებულიე მუჭოთ დუდიშალაშ რეალიზაციაშ პროცესი. თე რთული პროცესი, ჰეგელიშ არზით, იჭყაფუ თიწკმა, მუჟამსჷთ ასპარეზშა გჷშმურს გონით დაჯილდოებული არსება — ადამიერი. დუდიშალა შურს იდგუნს ადამიერიშ დინოხოლე დო ადამიერიშ მოქმენდალათ. წორეთ თეშენ ადამიერი „ჰონიაშ ფილოსოფიაშ“ ცენტრალური ფიგურა რე. „ჰონიაშ ფილოსოფიაშ“ პირველი ნოწილი „სუბიექტი გონი“ ეჭარუნს დუდიშალაშ ჭიეჭიეთ რეალიზაციას ადამიერიშ „სუბიექტურობაშ“ ფარგლეფს. თინა მოძირანა, თუ ადამიერი მუჭო ირსხენს დუც ორთაშურიდოჭყაფურეფიშ პატჷნობაშე დო გინმირთუ მუში დუდიშ მინჯე. „ჰონიაშ ფილოსოფიაშ“ თე მუნაკვათი, ნამუთ იკათუანს სუმ ნოწილს „ანთროპოლოგიას“, „ფენომენოლოგიას“ დო „ფსიქოლოგიას“ მარზენა უტომბაში რჩქინას ადამიერიშ არსებაშე, უნარშე, სტრუქტურაშე. „ჰონიაშ ფილოსოფიაშ“ მაჟირა ნოწილი „ობოექტური გონი“ ოხჲუ ადამიერიშ დუდიშული ნებაშ მოქმენდალათ ნაქიმინა ოქიანუს, „გასაგნებულ“ გონს. ობიექტურ გონს რინაშ გვალო მუშობური წესი უღუ̂, თინა ვართ ფსიქიკურიე დო ვართ ფიზიკური. თე სფერო ადამიერიშ ღვაწაფაშ მოღალუ რე, მარა სინანდულეშ ფორმაშ მაღვენჯიე დო ინდივიდის ეპირისპირებუ̂ მუჭოთ მიოჭირინაფალი, შეიომეცნებელი. ობიექტური ჰონიაშ ძირითადი სახეეფიე სამართალი, მორალი დო ზნეობა. ობიექტური ჰონიაშ გოვითარაფა ბორჯიშ დინოხოლე მუწმარინუანს თელქიანაშ ისტორიას, ნამუთ ჰეგელს ოსახუ̂ მუჭოთ პროგრესი დუდიშალაშ გოცნობიერაფაშ შარას. „ჰონიაშ ფილოსოფიაშ“ ეკონია ნოწილი „აბსოლუტური გონი“ ეთმოჭარუნს თი ოკუჩხურეფს, ნამუთ ითებუ̂ დუდიშალაშ რეალიზაციათ, იდეაშ დორთათ მუშ დუდშა, თ. ნ. ღორონთიშ თვითშემეცნებაშ დო თვითგანხორციელებაშ პროცესით. თე ოკუჩხურეფიე ხელუანობა, რელიგია დო ფილოსოფია. ფილოსოფია რე წორეთ ოხვამერიშ შემეცნებაშ არძაშე უმოს ადეკვატური ფორმა. თე სფეროს შიბულენს ღორონთი მუშ დუც, თაქ გინმირთუ არზოვნება მუშ დუდიშ საგანო. ფილოსოფიურ ოკუჩხურს გოვითარაფაქ ოკო მითუას; თეს თხულენდ თიშნერი სისტემაშ ეგაფაშ უციობა, ნამუთ ღორონთიშ აბსოლუტური ძალიერებაშ პრინციპის გითმიანჯირუდუნ. მარქსიზმიშ კლასიკოსეფქ ჰეგელიშ ფილოსოფიაშ ართ-ართი ძირითად წინანდეგობათ მირჩქინეს წორეთ თე დაპირისპირება დიალექტიკურ ძირითადი ტენდეციაშ დო სისტემაშ მოთხუალაშ შქას. ჰეგელიშ ფილოსოფიაშ კრიტიკული გინოხანდაფა თინეფშე მითმირჩქინანდუ̂ დიალექტიკაშ გოდუდიშაფას იდეალიზმით განპირობებული უმანგობუობებშე.
ლიტერატურა [რედაქტირაფა]
- ბუაჩიძე თ., ქსე, ტ. 11, გვ. 611-612, თბ., 1987
გეძინელი ლიტერატურა [რედაქტირაფა]
- Beiser, F.. Hegel (The Routledge Philosophers). New York: Routledge, 2005.
- Pinkard, Terry. Hegel: A Biography. New York: Cambridge University Press, 2000.
რესურსეფი ინტერნეტის [რედაქტირაფა]
- ლექცია:ნოჭყვედეფი 1818 წანას 22 გჷმათუთას, ბერლინს კითხირებული ლექციაშე (ქორთულ ნინაშა)
- ჰეგელიშ ხასლა 'ისტორიაშ გიდი'-ის (ინგლისურ ნინაშა)
