ეგრისიშ დიდი ლჷმა

ეგრისიშ დიდი ლჷმა, თაშნეშე ლაზური ლჷმა, ქორთული ისტორიოგრაფიას მოშინაფილიე, მუჭოთ ლჷმა ბიზანტია დო სასანიდეფიშ იმპერიაშ შქას ლაზიკაშ (ეგრისი) რეგიონს გოლინაშ მაპალაფარო. ეგრისიშ დიდი ლჷმაქ 20 წანას გეგინძორუ (542- 562) დო ბიზანტიარეფიშ გომორძგუათ მითუ. ლაზ-მარგალური ლჷმა დეტალურო აფუ ეჭარილი პროკოფი კესარიელს დო აგათია სქოლასტიკოსის. ლაზიკა, ნამუთ უჩა ზუღაშ ძგას ალაძუდუ, კავკაციაშ გვალეფიშ ნიშვნელუანი გინაულარემს აკონტროლენდუ, ნამუსით სტრატეგიული ნიშვნელუა უღუდუ ჟირხოლო იმპერიაშო. ბიზანტიარეფშო თენა რდუ ბარიერი, სპარსარემს უჩა ზუღაშა ვემშურთუმუდესკონ თიშენ.

სპარსალი სასანიდემქ დეალეს ეგრისი დოსკილადედჷკო ბიზანტიაშ გოულაშ ოფირჩას 532 წანას გედვალირი ირიათონი შვიდობაშ აკოალებათ, მარა ბიზანტიარეფიშ ცადებას, მუნეფიშ ადმინისტრაცია დუნიშნებდესკო რეგიონსინ, თეს მაუნუ ლაზ-მარგალეფიშ არყაფაქ 541 წანას. ლაზ-მარგალეფიშ მაფა გუბაზიშ მეშვეობათ, პერსიდაშ მაფა ხოსრო, ლაზიკაშა მიშმურს დო ეთმეჭოფუნს ბიზანტიარეფიშ თარი ჯიხას უჩა ზუღას - პეტრას, დო ქიანას მუშ პროტექტორატო აღიარენს. მარა შაჰიქ ეცადუ ლაზიკა ზოროასტრიზმიშ რელიგიაშა მურთინუაფუდუკონ, მუსით ქრისტიანი ლაზ-მარგალეფიშ ღირზაფიქ მაჸუნუ დო მაფა გუბაზიქ კინ ეარყუ 548 წანას, ასე სპარსალეფიშ წინაანდეგ. გუბაზ მაფაქ მოხვარა იუსტინიანე-ს ქოთხუ დო ალანეფი დო საბირეფი ხოლო გემშეონუ მუშ ალიანსშა.

პეტრა ჯიხა-ნოღაშ წჷმნასქილედი

იუსტინიანექ 7.000 რომალი დო 1.000 ზანი მაჯღონუ გუბაზიშ მიოხვარებშა დო პეტრაშ ჯიხაშ გასამანგარებელო. სპარსეფიშ გომანგარაფაქ მერმეროეშ დუდალათ დამარცხუ ბიზანტიარეფიშ ჭიჭე ძალა, ნამუსით პეტრაშ ეჭოფუა ოკოდუ. მერმეროექ ჯიხაშ თხილუაშენ 3.000 მალჷმარი ქიდიტუ, მუქ სომხეთშა მიდართუ. ეგრისის დოსკილადირი 5.000 ჯარიშკოჩი დაგისთუსიქ (საბირეფიშ უნჩაშიქ) გეშაჸათუ ფაზისიშ ლჷმას 550 წანას. სპარსეფიშ უკულიანი მიშულაქ ხოლო უმწუძინუო იჸუ. მუნეფიშ უნჩაში ფაროქანი ცხენწყარწკუმა ლჷმას დოჸვილეს. ბიზანტიარეფიშ ახალი მადუდექ დოშკირიტუ აბაზგეფიშ პროსპარსული გიშულა. გეჭოფუ პეტრა დო მერმეროე ჯიხანქუჯიწკუმა (არქეოპოლისი) დამარცხუ 551 წანას, მარა მერმეროექ მახერხუ ქუთეშიშ დო უქიმერიონიშ ჯიხაშ ეჭოფუა დო გეგნუჭკირუ ბიზანტიარემს ნიშვნელუანი შარეფი უღტახილეფშა. 553 წანაშ ზარხულს ინა ხოლო ართი ნიშვნელუანი გომორძგვაფას ოჭირინუანს თელეფისთიწკუმა დო ბიზანტიარემს აძულენს უკახალე ნესოშა, დორთინას. მერმეროეშ ღურაშ უკული სპარსალეფიშ სამხედრო მადუდეთ ნახორაგანქ დინიშნუ 554 წანას. ინა წჷმოძინელო ამარცხენს ბიზანტიარემს ონოგურწკუმა დო გორაუ თინეფი ჯიხანქუჯიშე. თე დამარცხებაქ ართიანს ქიმუწკუმინუ ბიზანტიარეფი დო ლაზ-მარგალი გენერალეფი. მაფა გუბაზიქ იმპერატორი იუსტინიანეს ინფორმაცია მიოჭირინუ ბესაშ, მარტინიშ დო რუსტიკეშე. ბესა იმპერატორქ ქიჭანუ, მარა რუსტიკექ დო მუშ ჯიმაქ გუბაზიშ ჸვილუა მახერხეს. ლაზ-მარგალემქ იმპერატორს მაფათ წათე, გუბაზიშ უნჩაშ ჯიმა დანიშნებაფუეს. სენატორი ათანასექ ჸვილუაშ საქმე გეკლაგორუ, რუსტიკე დო იოანე ოჭოფეს, გასამართლეს დო სახალხოთ დუდი მეკვათეს. 555 წანას მოკავშირეემქ დირთინეს ჯიხანქუჯი დო სპარსეფი ფაზისწკუმა (ფუთი) ხოლო ართშა დამარცხეს. უკულიანი წანემს ბიზანტიარემქ გვალაშ თიიშ/ხალხიშ მისიმიანარეფიშ დო აფშილეფიშ გიშულა დოშკირიტეს დო ოეკონიეთ გორაეს სპარსეფი ქიანაშე. 557 წანაშ ზჷთ მითუ ლჷმაქ ბიზანტიაშ დო პერსიდაშ შქას. 562 წანას გედვალირი ჟარნეჩდოვით წანიან შვიდობაშ აკოალებათ ხოსრო-ქ ქიჩინუ ეგრისი მუჭოთ ბიზანტიაშ ვასალი ქიანა ირწანიან გინაგაფურიშ მანგიორო.

ლჷმაშ დოჭყაფა ეგრისის

ლაზიკაშ ომაფე.

ბიზანტიაშ იმპერია იუსტინიანე I-იშ ბორც.

სასანიანეფიშ ირანი ხოსრო II-აშ ბორც.

ბჟაეილუ რომიშ იმპერიას 527-565 წანეფს იუსტინიან I რდუ მაზოჯალი, ოდო სასანიდეფიშ ირანს ხოსრო I ანუშირვანი (531-579). ჟირხოლოქ თელი თინეფიშ ხანგიძე მაფობაქ ირიათონი ლჷმობუას დო ართიანიშ ნტერალას მუკორთუ. იუსტინიანექ გაბრელუ რომაული ჯარი ეგრისის.

რომალი მოჯიხეეფიშ გაბრელება ვა მოწონდუ ეგრისალეფს, თეს ქიგიაძინუ რომალი მოხელეეფიშ უბადოებეფქჷთ. თიხანური ბიზანტიარი მოხელეეფი ჩინებულეფი რდეს მუნეფიშ ჰარამობათ, ცუხებათ დო მეკჷნჯობათ. თაშ იქციებუდეს ბიზანტიარეფი ეგრისისჷთ. გიშაკერძაფილო აჭიროთუ კათა სტრატეგიქ ციბექ.

ციბექ ეგრისის დუდიშული ვარჭუა მოლასუ. ვანჭარეფს ალობა ვა უღუდეს მუნეფს გამშუღალუდესკო ეგრისშა საქონელი, ვართ ეგრისალეფს უღუდეს ალობა მუნეფიშ გემოშა გაგმუჩამდესკონ საქონელი. მუჭოთ მიშაღალარი, თეშ გიშაღალარი საქონელს დიო ციბეშ ხეს ოკო მუკურთუმუდუკო დო ფასეფსჷთ თინეფს თითონ ციბე უწესენდ. ეგრისალეფს აძულენდეს თიშნერი მოღეეფი ხოლო უჸიდირდესკონ ნამუსუთ ვახვილუდესინ. ოდო ფხშირას ბიზანტიარეფი ნაჸიდირი საქონელშე ფარას ვა გაფულენდეს.

ეგრისი თე ბორჯის ფართო ვარჭუას აწარმონენდ. ვარჭუა ძირითადო ყირიმწკჷმა დო პონტოწკჷმა იხორციელებაფუაფჷდ, ვარჭუას დიდი მუნაწიეფი მოუღჷდ,ოდო ციბეშ მონოპოლია თე საქმეს მაფას დო დიდებულეფს ძალიერაშო აცორქოლენდუ. ათეშენ ეგრისალეფქ გეგნოჭყვიდეს მუნეფიშ ქიანაშე ბიზანტიარეფიშ გინორაჸუა, თეშ საქმეშო თინემქ მოხვარა სპარსეთის ქოთხის.

ეგრისიშ მაფა თე ბორჯის გუბაზ II რდჷ . გუბაზიქ ირანიშ შაჰის ხოსროს, ფულირო მუშ გაამა-კათა ქუჯღონუ. ეგრისიშ წჷმმარინაფალეფქ ხოსროს უწის :

ოკო ბთქუათ ნამთინე უბადობაშ გეშა, მუთ ჩქინ წინაანდეგ ჭყელი რომალეფქ ქიმინეს. ჩქინ მაფას მაფობაშ ხვალე ანგარია შინეფი დუტუეს, ღარჯილი-ალობა დო საქვარეფი მუნეფქ ქეტუეს. მაფაქ მოინალეს ქაგურუ, თის მაზოჯალი სტრატეგიშა ოშკურუ. აუარებელი ჯარეფი ხოლო ქენომრინეს, მარა იშო ვა ენურინუაფუნა ინეფი ნამდა დოთხილუან ჩქინ ქიაჸანა,- მოხურგე თიიეფშე, მარა ჩქი ქო შხვა მითინ ვამაწუხენა თახმას რომალეფიშ გალე, ვარინ თიშო ენომრინეს, ნამდა ქიმლუჭოფაფუდითკო ჩქი, მუჭოთ ჯიხაშა, დო ჩქინ ღმალაშ მინჯეთ მუნეფი გინორთელედესკონ.

ელჩეფქ ხოსროს ქოთხის ქუმუხვარებუდუკო ეგრისალეფშა ჯარეფით, თინეფი უხანტუნდეს ხოსროს თი სარგებლიანობას მუსუთ ეგრისიშ დინოხოლე დაკვირდებას შილებედ მუღალუდუკონ:

სპარსალეფიშ ღარჯილს თქვა მორდუნთ უჯვეშაში ომაფეთი დო თიში გეშა გედიდარებუ თქვანი ხენწჷფეშ ღირსებათ. ოდო ჩქინი ქიჸანაშ ზუღათ - რომალეფიშ ზუღას ქიმიარცხუაფუთ, თქვანი კორნებაშა იჸუაფ მებუნაფილი ნამდა მოხურგე ბარბაროსეფქ ირი წანას რაბადუან რომალეფიშ დიხა დო წყარი ... თქვა ალბეთ გიჩქუნა ნამდა ლაზეფიშ ქიჸანა ამდღარი დღაშა კავკაციაშ გვალეფიშ წინაანდეგ ოფორალს წჷმმარინუანდუ ირიათო.

ხოსრო ძალიერაშო გახარუ თე ამბექ. თიხანური ისტორიკოსი ათაშ ეთმოჭარუნს ხოსროშ გურიშ ნადვალუს:

ხოსროს გოსოფური მოშიბაფათ მიოჩქჷდ კოლხეთიშ ხეშა ჸონიერო ეშაჸოთამა, თიშ გეშა ნამდა მუში არზით თენა ირანს ღარჯილიალობას ბრელი ჯგირობუას მუღანდუ. იბერია ხოლო ხომ მუმალს ირფელამო მუში ჭკორი იჸუაფუდ, თიშენ ნამდა იბერიელეფს ვაჸვენუდეს თი კათა, მიდგაწკუმა თინეფი, გიწონტებაშ შვანს დუც გინიტენდესინ... თაშნეშე ჰუნეფს ხოლო სპარსალეფიშ სახენწჷფო ანწი დღას ვარაბადედეს ჯვეშობურო, ოდო თითონ ხოსრო თე ჰუნეფს უმოს ეფაშო მეუკათინუანდ რომალეფიშ სახენწჷფოს, მუჟამც თენა მუს მაკორინედუნ .

ლაზიკაშე რალაფით სპარსალეფი ეფაშო მახერხენდეს გენთხაფას ხმელონათ დო ზუღათ ხოლო, თაშნეგედვალირი ევქსინიშ ძგალეფს დო უნელო გეჭოფუნდეს ბიზანტიარეფს. ათეშენ ოკოდ ხოსროს ლაზიკაშ აშაჸოთამა . ეგრისიშ გაამა-კათას ხოსროქ თარნაკი ალება ქიმეჩუ, ითამ ხვალე მოხვარას ოაპიანუდკონ თინეფს.

542 წანას ხოსროქ ქვერსემი ჯარით ქუმორთ ქართლიშა ოდო თავრეშე ეგრისშა გინილუ, მუდგათ თიქ აკარღვუ ”საუკუნო ზჷ”. სპარსალეფიშ მეშარეეფი თითონ ლაზეფი რდეს. ეგრისიშ თანჯეფი ტებით რდჷ დოფორილი დო სპარსალეფი აძულებურეფი რდეს შარა კილ-კილშა გუჭვარუდესკონ. გუბაზ მაფაქ ქეშეხვად ხოსროს შქა კოლხეთის დო ეგრისიშ ჯარეფით სპარსარეფს ქაკათჷ. რახან ბიზანტიარეფიშ თარი ღარჯილი პეტრას რდჷ გერანწკილინ, მოკავშირეეფქ პირველო პეტრაშა მაულარო ეყარეს. ზისხირმაბუნალი ლჷმეფიშ უკული პეტრა გეჭოფეს დო თექ სპარსული გარნიზონქ ქენოდირთჷ.

მანგიორიშ გინაგაფალო ბიზანტიარეფქ ირანს ქიგიანთხეს. ათეშენ ხოსროქ აძულებურქ იჸუ უკახლე დორთელედუკონ. 545 წანას სპარსალეფქ დო ბიზანტიარეფქ კუნტახანური ხუთწანამი ზჷ ქუდოდვეს.

ლჷმაშ გოფართანება

ბიზანტიაშ იმპერატორი იუსტინიანე I

ხოსრო II-შ გჷმოსახულება მონეტას.

ხოსროშ ღანკი თინა რდჷ, ნამდა ედომუშამო გეურაჸუდუკო ეგრისიშ კათა დო თინეფიშ დიხას სპარსალეფი დო შხვა სანდო ტომეფი ქიგუხორუაფუდუკო. ასე ხოსრო თის ხოლო ატყუაფუდუ ნამდა ეგრისალეფი სპარსალეფიშ მარდიელეფო სრულაშო ვა დოსკიდს არ დარჩნენ. ეგრისის სპარსალეფიშ დაკვირდებათ მეჭყორდ სავაჭრო მერსეფქ ბიზანტიაწკჷმა, მუდგათ ძალამს იგავალებუდუ ეგრისიშ მაფა დო წარჩინებული კათა. თეშ გალე სპარსალეფი ვართ ერთით უჯგუდუ ბიზანტიარეფს.

ხოსროქ მირჩქინუ, ნამდა კუნტახანური ზჷ ოსქვებური ბორჯი რდჷ მუში გეგმაშ მათებელო. თიქ ართ მუშ სარდალს ქუდავალუ დუჸვილუდუკო გუბაზ მაფა. სარდალქ თე საქვარი ართ წარჩინებულ ლაზის ფარსანს ქიმეჩუ, ნამუსუთ გუბაზ მაფაწკუმა ნტერალა უღუდუ. მორო ეგრისიშ მაფას დო ჟინოსკუალეფი შქას თიშნერი ნტერალა იშენ ვარდ მუჭოთ ქართლის.

ფარსანქ თე მოხანათურ საქვარს ხე ვამკიწიკუ დო ირფელი ქეშეოტყვინუ გუბაზის. სპარსალეფიშ ვერაგალათ ახნარებული გუბაზიქ მოხვარაშო კინე იუსტინიანე კეისარს ქიმიოდირთ, მუში წოხოლენი ერთი ქინარღუ დო ქიმიარზუ - კინე ბიზანტიარეფიშ ჸურე გინურქია, ოღონც სპარსალეფი გენგმორაჸაფეთია. იუსტინიანეს თე ამბექ ძალამას მეწონუ დო ეგრისშა ახალი ჯარი ქაჯღონუ.

ლჷმაქ ახალი ნძალატ გეტირხუ. თეშნერი დიდი დო ეშმაჸოთამალი ლჷმა ვანაფერო ჸოფე ბჟადალუ საქორთუოშ ტერიტორიას. ეგრისშო მოთარაშე ბიზანტიარეფიშ დო სპარსალეფიშ ღანკი თე ქიანაშ ედომუშამო დაკჷნება რდჷ. ჟირხოლო ქიანა უდუნდებუო ჯალაგანდუ ლაზიკას.

გომორძგუა ბიზანტიარეფიშ დო ეგრისალეფიშ ჸურე გინმირთანდუ. თენა უმოსო ეგრისალეფიშ გეშა რდჷ. ეგრისალეფი ბრელაშო უჯგუშო ლჷმენდეს, სპარსალეფს ძალამი მალალს გეგნორაჸუნდეს ქიანაშე ეგრისალეფს დო ბიზანტიარეფს შქას უაპიჯაფუობა ვა ჸოფედუკონ. მუჟამცჷთ ხოსროქ ქეშიტყუ ეგრისიშ ამბეფი ძალამი შეწუხუ დო ახალი ჯარი მალაჯღონუ. 549 წანას რიონიშ ძგალეფწკუმა სპარსალეფქ დიდი მარცხი ძირეს მარა პეტრა იშენ შინარჩუნეს.

550 წანას ხოსროქ ეგრისის ახალი სარდალი მალაჯღონუ ტკუტკარი ლაშქარით. თე ლაშქარქ მუხურიშ თემს ქიდიბარგუ, წყარმალუ ცხენწყარიშ ძგას. ნტერიშ წინანდეგ ართ ჰალამო გამწოსქენჯუ მაფა გუბაზიქ დო ბიზანტიარექ. სამხედრო მორაგადაფაშ უკული გეგნოჭყვიდეს უნელი რალაფი მუხვამილუაფუდესკონ სპარსალეფიშ წინანდეგ. მარა თაქ დუი გიმირჩქინუ უაპიჯაფუობაქ მოკავშირეეფს შქას. გუბაზ მაფაქ ლაზი მალჷმარეფი ქიმიჭანუ გურიშ გასამანგარებელო.

მუთუნნერი ელაჩამას ვახვილუ თინა, მით ჩქინცალო თითონ გარმებათ რე ეფურინას. გლახა ხო ჩქინი ჩილი დო სქუას მელუ, შურობუმუ ქიანას დო ართი ზიტყვათ ირფელს ... ვადინას ლაზეფიშ ჯოხოქ ! ძნელი ვარე, ბოშკოჩანა, სპარსალეფიშ წინანდეგ ლჷმა ჩქინო, მიდგაწკუმა ბრელშა გომმორძგველეთ მერნელი ლჷმას .

ეგრისიშ ცხენამი ჯარქ მაართაქ აბურცჷ ნტერს, გეტირხჷ მერნელი ლჷმაქ. თე ლჷმაქ სპარსალეფიშ კონწარი დამარცხებათ მითუ. სპარსალეფიშ სარდალქ დო მალჷმორეფიშ უმენტაშობაქ ლჷმაშ ვეს გოტუ შური, შხვეფქ ნტებათ ირსხუ დუდი. მოკავშირეეფქ სპარსალეფიშ ბანაკი ედომუშამო ხეშა ქაშეჸოთეს, თეშ უკული სპარსალეფი ხვალე პეტრას სქიდუდეს. ლაზეფი თხულენდეს პეტრაშა გენთხაფას, მარა ბიზანტიარეფი თეს ვაალუდეს. თიმწკმა ლაზეფქ კეისარწკჷმა ქიჩიულეს,შილებე თქვანი სტრატეგი სპარსალეფიშ მოჸიდირელი რდასია. იუსტინიანექ ლაზეთშა შხვა სტრატეგი მალაჯღონჷ. სპარსალეფქჷთ ეგრისშა ახალი ჯარით გემშეჭკირეს. სპარსალეფქ ახალი ტაქტიკა გეგშეგორეს, თინეფქ ასე ეგრისიშ ოორუეშე რენჯი აფხაზეთიშ გამანგარება ისხუნეს.

პეტრაშ ეჭოფუა მოკავშირეეფშე. გუბაზ მაფაშ ჸვილუა

პეტრა. ჯიხა–ნოღაშ ნოსქილედი. წორეთ თაქ იდუდუაფუდჷ ეგრისიშ დიდი ლჷმაშ მენორსამი ლჷმეფი.

550 წ. ბიზანტიეარეფქ კინე ქუგაღობეს პეტრას. ხოსროს პეტრა ძალამი გომანგარაფილი აფუდჷ, მარა ბიზანტიარეფი ჟირშა უმოსი რდეს დო ზისხირმაბუნუ ლჷმაშ უკული პეტრა გეჭოფეს.

ასე ქართლიშე ეგრისიშა სპარსალეფიშ ახალი ჯარქ გჷნილჷ. სპარსარეფქ აკანწყის ქუთეშიშ (ასეიანი ქუთეშიშ) ჯვეში ჯიხა დო თაქ გემანგარეს.თეთ სპარსალეფქ შარა მუჭკირეს ეგრისის მუშ თემეფწკჷმა - ლეჩხუმწკჷმა დო შონწკჷმა დო თაშნეშე მენორსამი ჯიხაწკჷმა უქიმერიონწკჷმა.

552 წანას ბიზანტიარეფქ დო სპარსეფქ კინე ქუდოდვეს ხუთწანამი ზჷ, მუდგათ სპარსარეფქ ჯგირო ირგებეს, მუნეფიშ დგომარებაშ განტკიცებელო ეგრისის. თე ბორჯისჷთ, ეგრისიშ ჟინოსქუალეფს კინე გურჩქინდეს ნჭუაფაქ სპარასარეფწკჷმა. ბიზანტიარი ისტორიკოსიშ გინოჩამათ, გუბაზ მაფას ბიზანტიარეფიშ ჸურე უკებუდჷ.

”დოსქილადირი ლაზეფი, ნამუეფუთ რომალი ჯარიშკოჩეფშე, ოშქურანჯო რდეს აჭიროთებული, გჷშაკერძაფილო ჯარიშ ჯღვერეფშენი, უმოსო სპარსალეფიშ ხუჯიშ მეჩამას სხუნაფულენდეს. თიშენ ვარი ნამდა სპარსალეფი მოწონდესჷნ, ვარინ რომალეფიშ პატჷნობაშე დუდიშ ეშკუმალა ოკოდეს.

ეგრისიშ კათა ხვალე დორხველი ინტერესეფშო ლჷმენდჷ.

ართი ეგრისალი ჟინოსქუაქ, სპარსალეფიშ მოხუჯექ, უქიმერიონიშ ჯიხა სპარსალეფც გეგნოჩჷ. თე ჯიხა შონეშ შარას პატჷნენდჷ დო თეშ გეშა სპარსალეფქ ასე შონე-ლეჩხუმიშ თემეფი უმოს ჯგირო ქჷდემორჩილეს. შორაპანიშ ჯიხათ სპარსალეფიშ ხეს რდჷ. გუბაზ მაფაქ დო ბიზანტიარეფქ ძალამი აკოინწრაფილი დგომარებაშა ქიმშალეს, მარა გუბაზ მაფას სპარსალეფწკჷმა აკორიგაფაშ კორინი იშენი ვა უღუდჯ, ლაზეფიშ ჭიე-ჭიე გეთხაფეფით (პარტიზანული ლჷმათ) სპარსალეფც მოსვანჯა ვა უღუდეს. 553 წანას გუბაზის სპარსალეფწკჷმა მუსხირენი ლჷმა უღუდჷ. ამ ლჷმეფც ბიზანტიარეფი რსული ლალობუას კილმარჩქინანდეს. გუბაზ მაფაქ თეს გეშა ძალამი გოლანძღჷ რომალეფი.

რომალი ჯღვერეფი უგაღე, ზურა დო ლალა კათა რენია. ათეშენი 554 წანას რომალი ჯღვერეფქ მოღორაფილო დოჸვილეს გუბაზი, ითამ სპარსელეფწკჷმა კავშირიშ გეშა.

რესურსეფი ინტერნეტის

• ბჟაეიოლუ რომიშ იმპერიაშ ისტორია.
• იუსტინიანე I-იშ ლჷმეფი

გჷმორინაფილი ლიტერატურა

• ს.ჯანაშია და ნ.ბერძენიშვილი., საქორთუოშ ისტორია, წგნ. 2, ქართი., ხასჷლა. 65-შე-78 მეკოროცხილო. გჷშმაშკუმალარაფა „მეცნიერება“.