მარგალეფი

ვიკიპედია ხასჷლაშე
გეგნორთი: ნავიგაცია, გორუა
მარგალეფი, XIX ო.

მარგალეფიქორთუეფიშ ართ-ართი შხუ ეთნოგრაფიული ბუნა. კინოხ თინეფს უკებდეს ისტორიული კოლხეთიშ ცენტრალური რაიონეფი და გვალაშოწმოხონი, თეჟამს — რიონიშ, ხობწყარიშ დო ინგირიშ ძგალეფი, კომპაქტური ბუნეფო ოხორანდეს აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკაშ რანწკ რაიონეფს (გალი, ოჩამჩირე, სოხუმი). კინოხ ქართეფწკჷმა, შონეფწკჷმა დო შხვეფწკჷმა ართო მარგალურ ტომეფქ აკადგინეს თეხანური ქორთუ კათაშ ფორმირაფაშ ოსხირი. მარგალეფიშ დიდი ნორთი ჟირნინამი რე, თინეფი იჩიებუნა ქორთული ნინაშა დო ირდღაშიან ჸოფა-რინას — თაშნეშე მარგალურ ნინაშა, ნამუთ ქართველური ნინეფიშ ბუნას ორხველჷ. მარგალეფს ამდღარ დღაშა აფუნა ასქილადირი კულტურაშ დო ჸოფაშ ლოკალური მუშობურობეფი. თეჟამს საქორთუოს მახორუ დოხოლაფირო 3 600 000 ქორთუშე, დოხოლაფირო 800 000 ქორთუ მარგალური ეთნოგრაფიული ბუნაშ წჷმმარინაფალიე.

იაკობ გოგებაშვილი მარგალეფს ათაშ ახასიათენს: "მარგალეფი აკმადგინანა ქორთუეფიშ ჸას. შხვა ქორთუეფშე ბრელი მუთუნით ვეშხვანერებუნა. მარგალი იმერელს დო გურულს თიშნერ ძალიერას აგურუ, ნამდა ქართლელი დო კახელი თენეფს ართიან შქას ძნელას გჷშაგორჷნს. ხვალე ნინათ რენა ჭიჭეთ გიშაზოხაფილეფი, მარა თე ნინათ კვიდრი ჯიმა რე ქორთული ნინაშ, თეშ გალე, დახე არძა მარგალს ჯგირო უჩქჷ ქორთული ჩიება დო ქორთული ნინა ძალამს უჸორა. თინეფს თენა საღორონთო ნინათ მიორჩქჷნა,რახან წირუა-ხვამა თელი სამარგალოს დუდშეშე ქორთული ნინაშა ირსულებუდჷ დო ასე ხოლო ირსულებუ ... გურგაჩამალიე, ნამდა ტომბა მარჩქენჯეფი ქორთულიშ ნინაშ მარგალეფს შქას უმოს ბრელი იში, ვინემ შხვა ქორთუეფს... მარგალეფს ირო უჸორდეს გურით ქორთული ლიტერატურა დო ბრელი მარგალქ გადიდარჷ თინა გოსოფური აკნარსხეფით... ბოშკოჩანათ ხოლო მარგალეფი დახე არძა ქორთუს ორჯგინანს: კახეთშა ულა, თექ ოგვერდეთ ბაღიშ აკოხანდაფა, უჩა ზუღაშ პიჯის დუქანიშ გონჯამა ... დო შხვა ქიანაშ თეჯგუა საქვარი, მარგალს ეფო მიორჩქუდჷ. ძნელას იჸი თიშნერი ცოცმანდი, გურაფაშ მოკორინე, გუმაბედებელი დო გაღიერი კათა, მუნერით მარგალეფი რენან... დუდი დო დუდი ზნებიერი ლახარა სამარგალოშ რე ხირუა შინური ორინჯიშ, არძაშ უმოსო ცხენიშ..."

ნინა[რედაქტირაფა]

სამარგალოს მახორობაშ დიდი ნორთი მარგალური ნინაშა იჩიებუ, ქრისტეშახ მაართა ვითოშწანურას თე ნინაქ გჷშერთჷ ზანურს.

1801 წანაშე მოჸუნაფილი, სუმი რუსი მაფაშ – პავლე I – იშ, ნიკოლოზ I – იშ დო ალექსანდრე II – აშ – დუდალაშ განწხანს გეუქვჷ ქორთულ ომაფეეფქ დო ოთარეეფქ; აქტიურო იტარებაფუაფუდჷ ქორთუ ერიშ რუსიფიკაციაშ პოლიტიკა. ასიმილაციაშ ართ–ართი დიდშანულამი ნორთის ქორთუეფიშ ნინეფიშ დუდიშალაშ აკორღვაფა–გეკოპილიტუა მუწმარინუანდჷ. თაშნე, XIX ოშწანურაშ მაჟირა გვერდის სამარგალოშ სკოლეფს დო ოხვამეეფს ქორთული ნინაშ მარგალურით ენოთირაფა დიჭყეს; რუსეფქ თაშნეშე დიჭყეს გოშხვანერაფილი ჭარალუაშ დო შრიფტიშ აკოდგინა მარგალური ნინაშო დო გჷშარჩქინელი შანულობაშ კულტურული ძეგლეფიშ, ნამუთიენ ბიბლია. ბოიკოტიშ შინო ბრელი ადამიერი ვაკათუდჷ მარგალური ნინაშა შერსულებულ ოხვამურ მოინალას დო ვართ მუნეფიშ სქუალეფს უტენდჷ ოჯარალუ სკოლეფშა. თე გეგმას პროტესტით აუხვადჷ არისტოკრატიაქჷთ. თე ძალიერი წინანდეგობაშ მოღალირო რუსეფქ უკოხოლე კინიკინეს დო მუნეფიშ გეგმაშე ვარია თქვის.

საბზადი[რედაქტირაფა]

მარგალური ხაჭაპური

ტრადიციული მარგალური ოჭკუმალეფი ნწარე დო ხვეიანი ოკაზმალით გიშმეგორუ. თეშ ბაძაძი თინა რე, ნამდა ჯვეშო, ლიბუ სუბტროპიკული ჰავაშ გეშა, მალარია უდიდაშ საფრთხეს მუწმარინუანდჷ სამარგალოშო დო თე რეგიონიშ მახორუეფქ დუდშენო ქიმიოგორეს, ნამდა დიდი მუდანობათ ზაფანაშ ხვარება ოშქურანჯი ლახარაშ გოვითარაფას მუდგაზმათიენ ხეს უჩალუნდჷ. საბოლოთ, ნწარე სუნელეფქ მარგალური საბზადიშ ტრადიციულ ატრიბუტო გინირთჷ.

მარგალური საბზადი მუდგაზმარენ ტიპიშ ოკაზმალს ირინუანს, ოსხირაშო, წაწიბელიშ სახეთ. ტრადიციული კერძეფს ორხველჷ ღუმუ (ხაშილი ლაიტიშ ნოცერი), სელეგინი (ციმუამი ჸვალი) დო ჭვილი ხორცი წარე სუნელწკჷმა (მაგალთო, აჯიკაწკჷმა) ართო. ჟირი გჷშაკერძაფილი კერძი - ელარჯი დო საცივი დღახუეფშო დო საპატიო სუმარეფშო იღოლამინუაფჷ. თე კერძეფი თელ საქორთუოს მარგალური საბზადიშ ტატალუათ იკოროცხუ.

ღვინეფი

საქორთუოს 500–შე მეტი ბინეხიშ ჯიში ხარენს, ოდო 60 თინიფიშე სამარგალოს ირდუ. თინეფშე არძაშე უმოს ჩინებულიე ოჯალეშიშ ჯიშიშ ჸურზენი, ნამუშეთ არძაშ უჯგუში ღვინი იბზადებაფუაფჷ; თენა გოხოლუნა გვერდო ჰამო ჭითა ღვინი ნამუსჷთ ტყარი ვარდიშ დაღარი შური დო ოშარშალაია ჭითა ფერი ახასიათენს.

XIX ოშწანურაშ მაჟირა გვერდის ოჯალეშიქ დახე ედომუშამო გეშალჷ. თი ბორჯიშახ ჸურზენი ბინეხის ვერდუდჷ, მუჭოთ ევროპას, ვარინ ჯაშ ჸალეფს, ტყარი ლიანეფიშ სახეთ; მოგვიანაფათ, თე ღვინშე მოთხუალაშ რდუალაქ ოჯალეშიშ ეშალაფა გჷშეჭანუ (მარგალურო ზიტყვა „ოჯალეში“ „ჯაშ გჷმარდილს შანენს). საბედინეროთ, მა-19 ოშწანურაშ შქა პერიოდის, ფრანგი აშილ მიურატიქ, სამარგალოშ ეკონია თარიშ დაშ, სალომე დადიანიშ ქომონჯიქ, ქჷდიჭყჷ ოჯალეშიშ კულტურაშ ევროპული წესით დოჭყანაფა, მუთ მუშ გეშა ღვინიშ წარმებაშ დო გოსაღაფაშ გეგმაშ ნორთის მუწმარინუანდჷ. თაშნე ოჯალეშიქ მეჭყოლიდაფას გინასქიდჷ დო თე ღვინი სამარგალოშ ცაგერიშ დო მარტვილიშ რაიონეფს იბზადებაფუაფჷ. თე ღვინიშ წარმებაქ საქორთუოშ შხვა კუნთხუეფსჷთ გიფაჩჷ.

მუსიკა[რედაქტირაფა]

ჩონგური

მარგალური ფოლკლორული მუსიკა მიარეხონარამი რე, დო თიში ზიტყვეფი მარგალური ნინაშა ისჷმაფუაფუ. ბირეფს მელანქოლიური ტემპი და სერდა ახასიათენს; მარგალეფს მიორჩქჷნა, ნამდა მუნეფიშ მუსიკა ირდოიანი ლჷმეფით ეჸვილირი დო გოღარტაკაფილი სამარგალოშ ტრაგიკული ისტორიას ასახენს. მარგალური რომანტიკული ბირეფი ფშხირას ჩონგურიშ (ჯაშ ოთხსიმამი მიოგამალიშ) აკომპანიმენტით ირსულებაფუაფჷ.

ფოტოგალერეა[რედაქტირაფა]

ლიტერატურა[რედაქტირაფა]

  • ჯომიდავა, ნიკოლოზ:3000 მეგრული გვარსახელი / [რედ.: ნაპოლეონ ლემონჯავა, ბადრი ცხადაძე] ; აფხაზ. რეგიონ. მეცნ. აკადემია - თბ., 2000.
  • ჯოლოხავა, თამაზ:მეგრული ადათ-წესები, დღესასწაულები, სალოცავები : (ეთნოგრაფია ეკონ. ჭრილში) - თბ. : მეცნიერება, 2004.
  • ლობჟანიძე, რაჟდენ:მეგრული სამზარეულო / [რედ.: ტარიელ ქუთელია] - თბ. : რაეო, 2004.
  • თენგიზ ვერულავა – “სამეგრელოს ეტიმოლოგია”

რესურსეფი ინტერნეტის[რედაქტირაფა]

Commons-logo.svg
ვიკიოწკარუეს? რე ხასჷლა თემაშენ: