პერუ
პერუშ რესპუბლიკა — სახენწჷფო ობჟათე ამერიკაშ ბჟადალ ნორთის, წყჷნარ ოკჷანეშ ოძგაშეს. ორუმეშიშე თის ომძღჷ ეკვადორი დო კოლუმბია, ელახშე — ბრაზილია, ობჟათე-ელახშე — ბოლივია, ობჟათეშე — ჩილე. ქიანაშ ფართობი აკმადგინანს 1 285 220 კმ²-ს.
პერუშ ტერიტორიას შხვადოშხვა ამერიკული ცივილიზაცია ფალჷნდჷ, თინეფ შქას რე ნორტე-ჩიკოშ კულტურა, — ართ-ართი უჯვეშაში კულტურა რე საგებიოს. პერუშ ტერიტორიას კოლუმბიშახიან ამერიკას უშანულამაშ როლს ლაჸაფენდჷ ინკეფიშ იმპერია, ინკეფქ უდიდაში კულუტურლი დო პოლიტიკური თირაფეფი მახვამილეს ვართ ხვალე პერუს, თაშნეშე ედომუშამ ობჟათე ამერიკას. XVI ოშწანურას ესპანეთიშ იმპერიაქ მახერხჷ ინკეფიშ იმპერიაშ ეჭოფუა, პერუს გიჭყჷ პერუშ ვიცე-სამაფო, ნამუთ ესპანეთიშ რიგითი კოლონია რდჷ. 1821 წანას პერუქ ზოხორინელობაშო ლჷმას მიოჭირინდუ ზოხორინელობას.
თეხანური პერუშ ტერიტორია ირთუ 25 რეგიონო. პერუშ გეოგრაფია დიდო მიარეფერუანი რე, ქიანაშ ტერიტორიაშ ბჟადალ ნორთი უკინებუ ანდეფიშ გვალეფიშ სისტემას, დო ქიანაშ ორუმეშ ნორთი მიკინანს წყარმალუ ამაზონიშ ლეხერს. ქიანა ადამიერიშ გოვითარაფაშ ინდექსიშ მიკოჯინათ გვარიან მაღალ დონეს რე.
პერუშ მახორობა 2007 წანაშ მუნაჩამუეფით 29 მილიონ ადამიერს აკადგინანს, ნამუშ შანულამ ნორთის ინდიარეფი, ევროპალეფი, აფრიკალეფი დო აზიარეფი აკმადგინანა. მახორობაშ დიდი ნორთი იჩიებუ ესპანურ ნინაშა, პერუშ გვალამ ნორთის ჯინჯიერო რაგადანა კეჩუაშა დო შხვა აბანობურ ნინეფშა. პერუ გჷშეგორუ მუშ უნიკალური დო გოშხვაფერაფილ კულტურათ, ტრადიციეფით, ბირეფით დო ლიტერატურათ.
დინორე |
ჯოხოდვალა [რედაქტირაფა]
- ოფიციალური: პერუშ რესპუბლიკა.
- ერუანული: República del Perú.
- ეტიმოლოგია: ოეგებიეთ ჯოხო Peru მეღებული ოკო რდას წყარმალუ ბირუშე, ნამუთ თეხანურ ეკვადორს იდვალუაფუ.
ისტორია [რედაქტირაფა]
პერუშ ტერიტორიას უჯვეშაშ ცივილიზაციეფქ გევითარჷ მეხოლაფირო 6000 ჯვშ.წ. წყჷნარ ოკიანეშ ოძგაშეშ რეგიონეფს — ჩილკას, პარაკასის დო კალეხონ-დე-ჰუალაშ მაღალგვალამ რაიონს. უკულიან 3 000 წანაშ მიმოულას აბანობურ მახორობაქ მომთაბარე რინაშენ დიხამინჯობაშა გინორთჷ, მუთ დედასტურუ ხისკაირუმოკოშ, კოტოშიში დო უაკა-პრიეტაშ არქეოლოგიური ნთხორუებიწკჷმა. თე პერიოდიშე ფართოთ გიფაჩჷ ლატიშ დო ბამბეშ კულტურეფქ. მახორობაქ დიჭყჷ ცხოველეფიშ — თინეფ შქას ალპაკაში დო ზუღაშ თუშ დოჭყანაფა. გიფაჩჷ შილონეფიშ დო ჭუბერიშ ჭურჭელიშ ხაზირაფათ.
მეხოლ. ჯვშ. წ. 3000 წანაშო ივითარებუ მოჯგირე ნორტე-ჩიკოშ ცივილიზაცია, დო 900 ჯვშ.წ. — ჩავინიშ კულტურა. თე ცივილიზაციეფს მეურე უჯვეშაში მონუმენტური ტაძრეფიშ კიდუა ობჟათე ამერიკაშ ტერიტორიას.
პერუშ ობჟათე ოძგაშეს მეხოლ. 300 ჯვშ. წ. გეშაფალჷ პარაკასიშ კულტურაქ. აბანობურ მახორობაქ თე პერიოდიშე დიჭყჷ ვიკუნიაშ ბეწვიშ ქსოვილიშ ფართე გჷმორინაფა.
მოჩეშ დო ნასკაშ კულტურეფიშ პეულუაშ ფარანი რდჷ 100 ჯვშ.წ. - 700 ახ. წ. მოჩეშ კულტურაშ ჟამს შანულამო გევითარჷ მეტალიშ დომუშებაქ დო სამეთუნეო ხაზირუაქ. ნასკაშ კულტურა გჷშიკერძაფუ შილონეფიშ გოვითარაფილ ხაზირუათ. გჷშაკერძაფილო ჩინაფილიე ნასკაშ ღოზეფი, მუთ საგებიოშ მენცარეფიშო ამდღარიშა გიშაჩინაფუს წჷმარინუანს.
ოძგაშე კულტურეფი ელ-ნინიოშ წყარდიდობეფიში დო გოლოფეფიშით ჭიეჭიეთ დეჩიჩიუ. უკულიან პერიოდის ანდეფის გევითარ უარიში დო ტიუანაკოშ კულტურეფი, ნამუეფით მოგვიანაფათ დოთირუ ძალიერ ნოღა-სახენწჷფოქ ჩანკაიქ, სიპანიქ დო კახამარკაქ. თენ ტერიტორიას მოგვიანაფათ ქჷდებადჷ დო გევითარჷ ჩიმორიშ დო ჩაჩაპოიაშ იმპერიეფი, სოდგათ მაღალ დონეშა გევითარჷ დიხამინჯობაქ, ოქროჭკადურობაქ, მეთუნობაქ, მეტალურგიაქ დო ტექსტილურ ხაზირუაქ. მეხოლ. 700 ახ. წ. გევითარჷ სოციალური ორგანიზეფიშ სისტემაქ, მუთით ოჭყაფუ ქიმეჩჷ ინკეფიშ ცივილიზაციას.
ზოხორინალა ესპანეთიშე ქჷმიღ 1824 წანას. უღუდ სათანჯო ნირზეფი ბოლივიაწკჷმა (1902), კოლუმბიაწკჷმა (1927), ეკვადორწკჷმა (1942 დო 1981). 1948 წანაშე, პერუს ართიანს თირჷნდ სანოღო დო ოურდუმე ხეშულობა. 1990 წანას, იაპონური ბადებაშ ალბერტო ფუხიმორი გეშაგორეს პრეზიდენტო, ნამუთ ოურდუმეეფიშ მოხვარათ გაჩემ თარობაშ მუშობა დო დეთხინუ თარი მოსამართლეეფიშ დიდი ნორთი. 2001 წანას თის ქიანაშე ორტებელქ აჸუ.
გეოგრაფია [რედაქტირაფა]
ორთაშობური პიჯალეფიშ მუშებურობაშ მიკოჯინათ, პერუს გჷშმერთუ: ბჟადალშე — ოძგაშე ზოლი ანუ კოსტა, ცენტრის გვალამი, უთარაშო სტეპური აკანი ანუ სიერა დო აელახიშე ნოტიო-ტყალამი, გვალაშწოხოლენჯიშ დო ვაკეეფიშ აკანი — სელვა. კოსტას უკინებ ქიანაშ ტერიტორიაშ 12,5%; სიერას — პერუშ ანდეფიშ სისტემას, მუჭოთ წყინარი ოკიანეშ პარალელურო რე გოდვალირი — 30,2%. თაქ გიშერთუ ბჟადალ კორდილიერა (უმაღლალაშ კონკა გვალა უასკარანი 6768 მ), ცენტრალური კორდილიერა დო ელახ კორდილიერა. ბჟადაალ კორდილიერას ელახიშე ოკირჷ პლატოეფი დო გაბარეფი (სიმაღალა 3000 -4000 მ), ნამუეფიშ ობჟათეთ იდვალუ ფაჩილი, დოხვილირ გაბარი პუნა. სელვას უკინებუ პერუშ ტერიტორიაშ 1/2-იშ უმოსი.
პერუშ ედომუშამი ფართობი 1.286.216 კვ.კმ-იე, სოდგაშეთ 1,280,085 კმ² უკინებუ სქირონას, დო 5,129 კმ² — წყარს.
თანჯაშ ედომიშ სიგინძე რე 5536 კმ (თინეფ შქას: ბოლივიაწკჷმა — 900 კმ, ბრაზილიაწკჷმა — 1560 კმ, ჩილეწკჷმა 160 კმ, კოლუმბიაწკჷმა — 1496 კმ, ეკვადორწკჷმა — 1420 კმ). ოძგაშე ზოლიშ სიგინძე: 2414 კმ.
ქიანაშ უმაღალაში კონკა რე უასკარანი (Huascaran) 6768 მ.
კლიმატი [რედაქტირაფა]
პერუშ, ეკვატორიშ ხოლოს დვალირ შხვა ქიანეშიშე გოშხვაფერაფილო, ვა უღჷ რადიკალურო გიმოხანტილი ტროპიკული კლიმატი. ანდეფიშ გოლინათ, ქიანაშ შხვადოშხვა აკანს იგინაფუ კლიმატიშ შანულამი გოშხვაფერაფა. კოსტას კლიმატი ზომიერიე, ოშქარე თუთარი ტემპერატურა რე 15–25 გრადუსი. რეგიონი მაღალი ტენიანობათ გიშეგორუ. სიერას სუბეკვატორული ჰავა რე, თე რეგიონი გჷშეგორუ მერეხი ჭვემეფით, გჷშაკერძაფილო ზარხულს. სიმაღალაშ ძინაწკჷმა ართო, ანდეფს ტენიანობა დო ტემპერატურა ოგინაფალო ირკენს. ანდეფიშ ელახიშე დო სელვას ეკვატორული, მუდმივნოტიო ჰავა რე. ტემპერატურა ბარს ედომიშ წანაშ გოლუას 24-27 გრადუსიე, ნალექეფი — 3000 მმ.
ჰიდროლოგია [რედაქტირაფა]
პერუშ წყარმალუეფიშ უმენტაშობაშ ნორთი დუს ანდეფს ეჭოფუნს დო ორხველჷ ამაზონიშ სისტემას. თაქ მეურს პერუშ უგინძაშ წყარმალუეფი, მარანიონი დო უკაიალი, ნამუეფიშ რცხუაფათ იბადებუ საგებიოს არძაშე წყარხვეიანი წყარმალუ ამაზონი. თაშნეშიშე შანულამი წყარმალუეფიე: პუტუმაიო, იავარი, უალიაგა, ურუბამბა, მანტარო. მერჩქინელიე, ნამუდა ქიანაშ არძაშე შანულამი წყარმალუ რე რიო-რიმაკი, თიშენ ნამდა თინა აკმონაზირანს წყარით დო ელექტროენერგიათ ნანანოღას ლიმას დო თიშ ელ-მოლს. პერუშ დო ედომუშამო ობჟათე ამერიკაშ უდიდაში ტობა რე ტიტიკაკა, ნამუთ იდვალუაფუ ქიანაშ ობჟათეთ. თე ტობა ბრელითიე გიშაგორილი დო უნიკალურიე, თინა საგებიოს ზუღაშ დონეშე არძაშე ჟიდო დვალირ ტობა რე (3 812 მ). ტიტიკაკას ტობას პერუ ბოლივიაწკჷმა რთჷნს. შხვა შანულამი ტობა ქიანას ვარე.
ფლორა დო ფაუნა [რედაქტირაფა]
ძალამი მათირუ რე კლიმატიშ დო რელიეფიშ მიარეფერუანობა, პერუშ ფლორა დო ფაუნა დიდო მიარეფერუანი რე. საგებიოს რინელ ფლორათ დო ფაუნათ უნიკალურ 117 ორთაშობურ ზონაშე, 84 პერუს იდვალუაფუ. თაქ აუხვადუთ 5872 ენდემურ ბუნას, ნამუეფიშ შქას 118 ბუნა მაფურინჯეეფიშიე, 113 რეპტილიაშ დო თ.შ. პერუშ მარინჯ ცხოველეფიშე ეკაღანკალიე იაგუარი, ლამა, პუმა, მელა, მაიმუნი, ტაპირი, პეკარი.
ანდეფიშ ბჟადალშე თჷხთას რე ბართვეფი დო კაქტუსეფი, ელახშე იროწვანე ტყალეფი. ტროპიკული ტყაშ მასივიშ ფართობით, პერუ საგებიოს ხვალე ბრაზილიას, კონგოს დო ინდონეზიას ეკოთხოზჷ.
სახენწჷფო [რედაქტირაფა]
თეჟამშო პერუ ოპრეზიდენტე რესპუბლიკა რე. ქიანას მოქმედენს 1993 წანას მეღებული კონსტიტუცია, ნამუშ მიკოჯინათით ქიანაშ დუდიე პრეზიდენტი, ნამუსჷთ ეშმაგორჷნს მახორობა მანგი ეშაგორუეფიშ შარათ. 2011 წანაშ 28 კვირკვეშე პერუშ პრეზიდენტიე ოლიანტა უმალა. კანონიშდუმადვალუ ხეშულობას ახორციელენს ერუანული კონგრესი, ნამუთ აკმოდირთუ 120 მაკათურშე.
- სახენწჷფო სისტემა: რესპუბლიკა.
- სახენწჷფოშ მოდუდე: პრეზიდენტი ალან გარსია პერესი (2006 წანაშე).
- კანონიშდუმადვალუ ორგანო: ართპალატამი პარლამენტი (120 მაკათური).
დემოგრაფია [რედაქტირაფა]
.svg)
პერუშ მახორობა აკადგინანს 29 მილიონს (2009 წანაშ მუნაჩამუეფით), თე კუნთხუთ თინა საგებიოს 41-ა აბანსიე. სიმჭიდროვე – 22 ადამიერი კვადრატულ კილომეტრის, თე კუნთხუთ პერუ ბრელით თუდო რე ლათინური ამერიკაშ შხვა ქიანეფიშე. პერუშ მახორობა გვარიან მრავალფერამიე, მახორობაშ გვერდის აკადგინანა ესპანურნინამ პერუალეფი, დო უკულ უთარაშო ინდიარეფი (ჯინჯიერო კეჩუაშ დო აიმარაშ კათეფი) დო მეტისეფი. 2 მილიონშახ პერუალი თანჯიშგალე ოხორანს, ჯინჯიერო ამერიკაშ აკოშკუმალირ შტატეფის, კანადას დო ესპანეთის. ურბანიზაციაშ დონე აკადგინანს 71%-ის (2007)
ქიანაშ ნანანოღა რე ლიმა 7,97 მილიონი მახორუთ (2007). შხვა შანულამ ნოღეფიე: არეკიპა (749 291), ტრუხილიო (682 834), ჩიკლაიო (524 442), კალაო (480 ვითოში, 2007)
პერუშ მახორობაშ 89% კათოლიკე რე. კეჩუაშ დო აიმარაშ კათეფს ქირსიანობას ორცხუ ჯვეში წანებეფი (ბჟაშ კულტი დო თ.შ.)
- მახორობა - 27,925,628 (2005). რასობრივი კათინაფა: ინდიარი 49%, მეტისი 37%, კრეოლი 13%.
- სახენწიფო ნინა : ესპანური დო კეჩუა. შხვა ნინეფი - აიმარა.
- რელიგია : კათოლიციზმი (95%).
- ნანანოღა : ლიმა (8,113 ვითოში).
- ნოღეფი : არეკიპა (837), ტრუხილიო (725), ჩიკლაიო (598), იკიტოსი (401).
ნინა [რედაქტირაფა]
1993 წანაშ კონსტიტუციათ, პერუშ ოფიციალური ნინა რე ესპანური, ნამუთ მახორობაშ 84%-შო მშობლიურ ნინა რე. თაშნეშიშე გჷშაკერძაფილი სტატუსი უღჷნა ნინეფს – კეჩუასი დო აიმარას, შხვა ინდიარეფიშ ნინეფწკჷმა ართო, მარა ხვალე თი რეგიონეფს, სოდგათ თიშა მაჩიებე კათა ოხორანს.
ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მონწყუობა [რედაქტირაფა]
2002 წანას მეღებულ კანონიშ ოსხირშა, პერუ გორთილიე 25 რეგიონო დო გჷშაკერძაფილი სტატუსიშ მაღვენჯი ლიმაშ რეგიონო, ნამუსჷთ მიშმურს ნანანოღა ლიმა დო თიში გოლუაგალენ. ლიმა ქიანაშ პოლიტიკური, ეკონომიკური დო კულტურულ-საგანმანათლებლო ცენტრიე. რეგიონეფს დუდენა რეგიონიშ პრეზიდენტეფი დო რეგიონული საბჭოეფი. რეგიონიშ პრეზიდენტეფს, თეშინ მუჭოთ ქიანაშ პრეზიდენტის, იშეგორუანს მახორობა 4 წანაშ ვადათ.
რეგიონეფი:
პროვინცია:
ეკონომიკა [რედაქტირაფა]
- რესურსეფი : სპილენძი, ვარჩხილი, ოქრო, ნავთობი, ოკიდალი ჯა-ტყა, ჩხომი, რკინაშ მადანი, ქუანოშქერი,ჰიდროენერგია, ორთაშობური აირი.
- ერუანული პროდუქტი - 64 მლრდ $.
- ექსპორტი : ლინჯი, რკინა, თუთია, ნავთობი, ყავა, ბამბე, შანქარი, ჩხომიშ პროდუქტეფი.
- ერუანული ღმალა ართ შურშა : 2.050 $.
- ვალუტა : ნუევო სოლი (PEN).
ტრანსპორტი [რედაქტირაფა]
პერუს გოვითარაფილიე ტრანსპორტიშ დახე არძო შანულამ სახეობა. ჯამს 80 000 კილომეტრიშ სიგინძაშ შარეფი დახე ედომიშ პერუშ ტერიტორიას რშვილუნა. პერუშ უძგაშაში ორუმეშიშე უძგაშაში ობჟათეშახ გოჸუნაფილიე 2700 კილომეტრიშ სიგინძაშ შარა, ნამუსუთ "პანამერიკულ ტრასას" უძახუნა. წყარხვეიამი წყარმაალეფიშით , გვარიან ჯგირო რე გოვითარაფილი საწყაროსნო ტრანსპორტით, მაგალითო პერუშ ორუმეშიშე დვალირ საწყარმაალო პორტი პაიტა მერნაფილიე ბრაზილიაშ საწყარმალო პორტ მანაუსწკჷმა. პერუს 210 აეროპორტიე, ნამუეფიშე უმენტაშობა დიდო მორჩილი ზიმუშ დო ხვალე დინოხოლენ მოხვარებაშიე. უდიდაში აეროპორტიე ლიმაშ ხორხე ჩავესიშ ოერეფოშქარე აეროპორტი, ნამუთ ართ-ართი არძაშე თეხანურიე ედომიშ კონტინენტის. შანულამ აეროპორტეფიე თაშნეშიშე ნოღეფს – ტრუხილიოსი დო არეკიპას.
ვალუტა [რედაქტირაფა]
ქიანაშ ერუანული ვალუტა რე პერუშ ახალი სოლი (PEN). 1 აშშ დოლარი – 3,40 ახალი სოლი. ედომიშ დინოხოლენ პროდუქტი აკადგინანს 207, 9 მლრდ აშშ დოლარს (2007) 51-ა საგებიოს, მუშმაულარ ართ შურ მახორუშა 7,4 ა.შ.შ დოლარი (2007) 79-ა საგებიოს.
ტურიზმი [რედაქტირაფა]
თეხანურ პერუშ ტერიტორია უჯვეშაში ჟამიშე დოხორინელი რდჷ ინდიარეფიშ ტომეფით, XV ოშწანურას, პერუშ ტერიტორიას პეულაანდ ინკეფიშ ცივილიზაცია, თინეფს უღჷდეს გოვითარაფაშ გვარიან მაღალ დონეშა რინელ კასტური სახენწიფო ტაუანტინსუიუ, ნამუსუთ უკულ ესპანალი კოლონიზატორეფქ მუკინეს ბოლო. ინდიარეფიშ ცივილიზაციაშ გრანდიოზული ნოსკილედეფი, ნამუსუთ განცვიფრებაშა მოუნს ედომიშ საგებიო დო პერუშ დიდარი ორთაში პიჯალენს ქიანას ტურისტეფიშ მოძალებას ედომიშ საგებიოშე. პერუს შემლებუნა ბძირათ მაჩუ-პიკჩუ – ინკეფიშ საოცარი ნოღაშ აკნაცჷმეფი, ნასკაშ უდაბნო მუშ უცნაური, გიგანტური ნახატუებით, ნოღა კუსკო – ინკეფიშ ჯვეში ნანანოღა, პუნოშ უსკვამაშ რეგიონი, სოდგათ იდვალუ ტიტიკაკაშ ტობა.
საგებიო ტურიზმიშ ორგანიზაციაშ მუნაჩამუეფით, ბოლო წანეფიშ პერუშა მეულირ ოერეფოშქარე ტურისტეფიშ მუდანობა: (1000)
2006წ – 1,721 2007წ – 1,916 2008წ – 2,058 პერუშ ნორთი ტურისტეფიშ მუდანობაშ კუნთხუთ ამერიკაშ ტურისტულ რეგიონს 2008 წანას ეკადგინანდ 1,4%-ის. საგებიო ტურიზმიშ ორგანიზაციაშ მუნაჩამუებით, პერუშ მუშმაულეფი ოერეფოშქარე ტურიზმიშე: (მლნ აშშ დოლარი)
2006წ – 1,570 2007წ – 1,723 2008წ – 1,991 პერუშ თია ამერიკაშ ტურისტულ რეგიონს მუშმაულეფიშ კუნთხუთ 2008 წანას აკადგინანდ 1,1%-ის
ტურიზმიშ საქვარეფს პერუს განაგენს პერუშ ტურიზმის სამინისტრო. 1975 წანაშე ქიანა რე თაშნეშიშე საგებიოშ ტურიზმიშ ორგანიზაციაშ მაკათური.
მონძეობა [რედაქტირაფა]
- ლიმაშ დო არეკიპაშ ისტორიული ცენტრეფი,
- ნოღა კუსკო,
- მაჩუ-პიქჩუშ აკნაციმეფი,
- ჩან-ჩანიშ არქეოლოგიური ზონა,
- უასკარანის, რიო აბისეოსა დო მანუშ ნაციონალური პარკეფი,
- ნასკა.
