ევროპა
| ევროპა | |
|---|---|
| ფართობი | 10,180,000 კმ2 |
| მახორობა | 742,452,000 |
| მახორობაშ მეჭედალა | 72,9/კმ2 |
| ქიანეფი | 50 (ქიანეფიშ ერკებული) |
| ნინეფი | ევროპაშ ნინეფიშ ერკებული |
| ოსაათე ორტყაფუ | UTC+5 |
ევროპა — მოსოფელიშ ნორთი, აზიაწკჷმა ართო აკმოქიმინუნს ევრაზიაშ კონტინენტის. თინეფს შქას ხურგაშ ღოზიშეხ არსებენს მუსხირენ ვარიანტი.
ევროპაშ ფართობი 10 180 000 კმ2-იე, მახორობა - 742 452 000. ევროპა ფართობიშ მეჯინათ მაჟია უჭიჭაში კონტინენტიე (ევროპას ხვალე ავსტრალია უწორუანს), მარა მახორობაშ მუდანობათ ევროპა გინმამეტენს მუჭოთ ავსტრალიასჷნ, თეშ ობჟათე ამერიკასჷთ, მახორობაშ მეჭედალათ ხვალე აზიას კჷნასქიდუ. ევროპას იდვალუაფუ 50 ქიანა. თაჸურეშე 28 ქიანა რე ევრორსხუშ მაკათური. ევროპას იდვალუაფუ 6 ჯუჯა-სახენწჷფო:
დინორე
ევროპაშ რეკორდეფი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
- უმაღალაში კონკა - იალბუზი (5642 მ)
- უგირძაში წყარმალუ - ვოლგა (3 530 კმ)
- უდიდაში ტობა - ლადოგიშ ტობა (17 700 კმ2)
- უდიდაში ნოღა- მოსკოვი (მახორობა 11 503 500)
- უდიდაში ქიანა - რუსეთი (თიში ევროპული ნორთი)
- უჭიჭაში ქიანა - ვატიკანი
- უდიდაში კოკი - დიდი ბრიტანეთი
ევროპაშ უდიდაში გვალალეფი რე:
დო შხვა
ევროპაშ უდიდაშ ნოღა რე რუსეთიშ ნანანოღა - მოსკოვი. თექ ოხორანს 11 503 500 ადამიერი. შხვა დიდი ნოღეფი რე:
უდიდაში წყარმალეფი რე ვოლგა (3531 კმ.) დო დუნაი (2858 კმ.).
ევროპას იდვალუაფუ 4 დიდი ჩქონი: სკანდინავიაშ, იბერიაშ (პირინეიშ), აპენინიშ დო ბალკანეთიშ ჩქონეფი. უდიდაშ კოკი რე - კოკი დიდი ბრიტანეთი.
ჯოხოშ ეტიმოლოგია[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ზიტყვა „ევროპა“ ბერძნული მითოლოგიაშე მოურს. თაშ ჯოხოდჷ ფინიკიაშ მაფაშ, აგენორიშ დო ტელეფასაშ ოსურსქუას, ნამუთ ზუღას ბონუაშ ბორჯის ზევსიქ ქოძირჷ დო მეწონჷ. ზევსიქ თე ოსურსქუას ჩე ხოჯიშ სახეთ გეგმაცხადჷ, იხვამილუ დო კოკი კრეტაშა მიდეჸონჷ. თაქ თენეფს სუმი სქუაქ ქჷმაძინეს: მინოსი (მუმალს კრეტაშ ლეგენდარული მაფა), რადამანთისი დო სარპედონი. გვალე თე ოსურსქუაშ ჯოხო გიოდვეს ბერძენეფქ კონტინენტის. ეიოშანალიე, ნამდა ჰომეროსიშო „ევროპა“ კრეტაშ მითიური ოსურმაფა რდჷ დო ვართ გეოგრაფიული ჯოხოდვალა.
გეოგრაფია[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ევროპაშ ფართობი დოხოლაფირო 10 მლნ კმ2-იე, თენეფს შქას კოკეფი აკმადგინანა 730 ვითოშ კმ2-ს. ევროპას ელმოლს ალაჸუნს ატლანტიშ დო ოორუეშ ჸინჩამი ოკიანეეფი დო თინეფიშ ზუღეფი. ევროპაშ წყარპიჯიშ ხაზი ართობურო აკოწიწონელიე, ჩქონეფიშ (კოლიშ, სკანდინავიაშ, პირენეიშ, აპენინიშ, ბალკანეთიშ) წილო მოურს ევროპაშ ფართობიშ 25%. თიშ უმიკუჯინალო, ნამდა ვართფერი დიდი ფართობიშე აკმოდირთჷნი, ევროპა ორთაშ შანულამი მუშობურობათ დო მიარეფერუანობათ გიშეგორუაფუ. მიარეფერუანიე ხვალე ევროპაშ ორთა ვარინ, მახორობაშ ეთნიკური აკოდგინალუა, სამეურნო საქქარუა,მეურნობაშ გოვითარაფაშ ისტორია დო თიში დონე, პოლიტიკური რუკა დო შხვა ხოლო. მოსოფელიშ ეკონომიკურო გოვითარაფილ 31 ქიანაშე 24 ევროპასიე, თენეფს შქას 4 დიდი შქვითიანიშე. ევროპა ოერეფშქაშე ტურიზმიშ თარი რეგიონიე, თეწკჷმა თირელი ტყარი ორთათ. ევროპა მოსოფელიშ ცივილიზაციაშ ართართი შანულამი ონწე რე. მოსოფელიშ ცივილიზაციაშ ისტორიაშ არძაშე რჩქინელი 100 პიროვნებაშე, 71 ევროპალიე. თაჸურეშე გოძუდჷ უჯვეშაში ოვაჭარე შარეფი.
რელიეფი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ოშქაშე სიმაღალა 300 მ-იე, მაქსიმალური — 5,642 მ (გვალა იალბუზი). ევროპაშ რელიეფიშ უმენტაშობა რზენეფს უკებჷ, ნამუეფს შქას ეიოშინალიე — ბჟაეიოლი ევროპაშ, შქაევროპაშ, შქადუნაიშ, გიმენ დუნაიშ, პარიზიშ ღანჩო), გვალეფს ევროპაშ ტერიტორიაშ 17% უკებჷ. თარი გვალამი მასივეფიე: ალპეფი, კარპატეფი, პირენეეფი, აპენინეფი, ურალიშ გვალეფი, სკანდინავიაშ გვალეფი, ბალკანეთიშ გვალეფი. მაქიმინჯე ვულკანეფიე ისლანდიას დო შქასქირონა წყარპიჯიშ ღოზის.
წყაპიჯიშ ზოლი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
შხვა კონტინენტეფწკჷმა ალაზიმაფათ, ევროპას ძალამო აკოწიწონილი წყარპიჯიშ ზოლი უღუ (წყრპიჯიშ ზოლიშ 1 კმ-შა მოურს ტერიტორიაშ 246 კვ კმ). წყარპიჯიშ ზოლიშ ედომუშამი სიგირძა დოხოლაფირო 38 000 კმ-იე. მაქსიმალური გოძვენა სქირონაშ დინოხოლენი ნორთეფიშე ზუღაშახ 1600 კილომეტრიე. ევროპაშ ფართობიშ 25% უკებჷ ჩქონეფს. ბრელი მუდანობათიე მორზენილი აკუმულაციური დო აბრაზიული წყარპიჯეფი. მაღალი დო აკოწეწილი ტექტონიკური წყარპიჯეფი უღჷნა: კოლიშ ჩქონს, პირენეიშ ჩქონს ოორუე ნორთის, ნორვეგიას, ყირიმს ობჟათე ნორთის, ხორვატიას, საბერძნეთის დო შხვა.
წყარპიჯიშ ზოლი დიდარიე კოკეფით (კრეტა, სარდინია, სიცილია, კორსიკა, ზელანდია, ირლანდია,დიდი ბრიტანეთი დო შხვა), ჩქონეფით (პელოპონესი, ყირიმი, კოლი, აპენინიშ ჩქონი, პირენეიშ ჩქონი, სკანდინავიაშ ჩქონი, ბალკანეთიშ ჩქონი დო შხვა), ჸურეეფით (ბოტნიაშ ჸურე, რიგაშ ჸუჯი, ბისკაიშ ჸუჯი დო შხვა). ევროპას გოძჷ შქასქირონაშა ტომბათ მიშაჭკირილი ზუღეფი (უჩა ზუღა, შქასქირონა ზუღა, ბალტიაშ ზუღა დო შხვა).
.
დინოხოლენი წყარეფი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ევროპაშ დინოხოლენი წყარეფი ძალამი დიდი ონტირუეშიე. ევროპაშ წყარმალუეფიშ უმენტაშობა ატლანტიშ ოკიანეშ ღანჩოს ორხველჷ, დოსქილადირი - ოორუე ჸინუამი ოკიანეს დო კასპიაშ ზუღას. დიდი წყარმალუეფი ბჟაეიოლი ევროპაშ რზენეფს მეხჷრჩანა. არძა მაძირაფალით მაართა აბანსიე წყარმალუ ვოლგა (სიგირძა 3530 კმ, ღანჩოშ ფართობი 1360 ვითოში კვ კმ, ოშქაშე წანმოწანური გინმახჷრჩჷნა 800 მ³/მრ). ბჟაეიოლი ევროპაშ შხვა უდიდაში წყარმალუეფიე ურალი, დნეპრი, დონი, პეჩორა, დნესტრი, ოორუეშ დვინა. ბჟადალი ევროპაშ უდიდაში წყარმალუეფიე: დუნაი (სიგირძ 2888 კმ (სიგირძათ მაჟია რე ვოლგაშ უკული), ღანჩოშ ფართობი 817 000 კმ²), ვისლა, ოდრა, ელბა, რაინი, ლუარა, რონა, ტახო. ევროპაშ ტერიტორიას ტობეფი ვაწორწოთიე გორთილი. გჷშაკერძაფილო ბრელი ტობა რე რზენეფს დო ნაჸინა გვალეფს. ტობეფიშ უმენტაშობა იდვალუაფუ ტექტონიკურ რღამილეფს, ნორთი დინოხვილირიე მორენეფით (ლადოგიშ, ონეგიშ, იმანდრიშ დო შხვა ტობეფი). ევროპაშ უდიდაში ტობეფიე: ლადოგიშ, ონეგიშ, ჩუდიშ, ვენერნი, ბალატონი, ჟენევაშ დო შხვა.
ორთაშობური ზონეფი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
არქტიკაშ კოკეფს დო ოორუეშ ჸინამი ოკიანეშ წყარპიჯეფს იდვალუაფუ არქტიკული ტიოზეფი დო ტუნდრეფი, თიშ ობჟათეშე — ტყატუნდრეფი, ესვარილი დო ფართოფურცელამი ტყალეფი, სტეპეფი, სუბტროპიკული ტყალეფი შქასქირონაზუღაშპიჯის, ობჟათე-ბჟაეიოლს — ნორთოტიოზეფი.
სასარგებელო დინოხურიში[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ევროპას იპალუაფუ ნაფთობი დო ორთაშობური გაზი, ნამუშ საბადოეფი მიკორსხილიე, ართ კუნთხუთ, ბაქანეფიშ პალეოზოურ დო მეზოზოურ ნოლექეფწკჷმა, მაჟირა კუნთხუთ, ალპური ჭირაკილი ორტყაფუშ გვალაშპიჯიშ დო შქაგვალეფიშ როფეფიშ ნეოგენურ ჭყაფუეფწკჷმა. ნაფთობიშ საბადოეფიე გროზნოს დო აფშერონიშ ჩქონს, თაშნეშე კასპიაშ ზუღას. თაშნეშე რე ქუანოშქერი (რუსეთი, გერმანია, პოლონეთი, ბელგია, გოართოიანაფილი ომაფე, საქორთუო), რკინაშ მადანი (ურალი, უკრაინა, კოლიშ ჩქონი, შვედეთი, საფრანგეთი, ლუქსემბურგი), მანგანუმიშ მადანი (უკრაინა, საქორთუო), ბოქსიტეფი (ურალი, უნგრეთი, საფრანგეთი, იტალია, საბერძნეთი), ფერამი ლითონეფი (გერმანია, ესპანეთი, ბულგარეთი, პოლონეთი) დო შხვა.
ორთა[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ტერიტორიაშ სიჭიჭარეშ მიუკუჯინალო, ევროპაშ ლანდშაფტეფი შინობურამი მიარეფერობუამობათ იხასიათებუაფუ. სკანდინავიაშ დო პირინეიშ ჩქონეფი,
ბრიტანეთიშ კოკეფიშ დიდი ნორთი დო კონტინენტიშ ბჟაეიოლი წუმორინელიე ჯვეში გვალეფით. ობჟთეს იფაჩუ ალპური გვგვალეფი. კონტინენტი დიდარიე, მუჭოთ ენერგეტიკული, თეშ ლითონური დო ვალითონური სახეშ სასარგებლო წიაღისეულით. კლიმატიშ გიმოქიმინუას შინობურამიე ატლანტიშ ოკიანეშ გოლინა. ტერიტორიაშ უდიდაშ ნორთის იფაჩუ ზომიერი კლიმატი. ბჟადალს უმენტაშო ოკეანური, დო ბჟაეიოლით - კონტინენტური პირობეფიე. ოორუეს კონწარი არქტიკული დო სუბარქტიკული, ობჟათეს - შქასქირონაზუღაური კლიმატიე. ევროპა დიდარიე ჰიდრორესურსეფით. ტერიტორიაშ უდიდაშ ნორთის იფაჩუ ტყალეფიშ ზონა, ნამუშჷთ შინობურამი ნორთი ათვისებულიე. ევროპაშ კანკალე რაიონი სერიზოული ეკოლოგიური პრობლემაშ წოხოლე რე.
გეოგრაფიული რეგიონეფი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ტრადიციაშობურო, ევროპას რთუნა 5 რეგიონო:
თე დორთუალა ძალამი პიჯალობურიე, თიშ უმენტაშო, ნამდა თაქ წიმინდე გეოგრაფიულიშ მოხ გოთოლწონაფილიე პოლიტიკური ფაქტორეფი ხოლო. კანკალე ქიანა გორკვეული თოლოზირეშ გეშა შილებე ორხველდას შხვადოშხვა რეგიონს. მაგალითო, სხუნუეფიშ სოციალისტური რესპუბლიკეფიშ რსხუშ არსებობაშ ბორჯის, ევროპაშ დორთუალა ბჟაეიოლო დო ბჟადალო უმოსო პოლიტიკური რდჷ, ვინდარო გეოგრაფიული. ბჟაეიოლ ნორთის ორხველჷდეს თ.გ. ”ოკათე დემოკრატიაშ” ქიანეფი: გერმანიაშ დემოკრატიული რესპუბლიკა (გდრ), პოლონეთი, ჩეხოსლოვაკია, უნგრეთი, რუმინეთი, ბულგარეთი, ალბანეთი, იუგოსლავია. ასე ევროპაშ გეოგრაფიული ცენტრი უკრაინასიე, გეჸვენჯით ჟიშინელი ქიანეფი ცენტრალურ ევროპას იდვალუაფუნა, დო ბჟაეიოლი ევროპა ახალი ქიანეფით აკიფშჷ. თენეფი რენა: რუსეთი, ბელარუსი, უკრაინა, მოლდოვა, საქორთუო დო ობჟათე კავკაციაშ ქიანეფი.
მახორობა[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
2003 წანაშ სტატისტიკური მუნაჩამეფით ევროპაშ მახორობა, რუსეთიშ მოხ, 800 მლნ-ს აკმადგინანს. თაქ ოხორანს 6 ნინაშ ფანიაშ 209 ნინაშა მორაგადე კათა. ევროპას დო ევროპალეფს ისტორიულო დო კულტურო უდიდაში გოლინა უღუდეს მოსოფელიშ ცივილიზაციაშ ფორმირაფაშ პროცესის.
- ქიანეფი. ევროპაშ არძაშე მიარეკათამი ქიანეფიე (2004 წანაშ ფასებათ, რუსეთიშ დო თურქეთიშ მოხ): გერმანია — 82 მლნ, საფრანგეთი — 64.5 მლნ, გოართოიანაფილი ომაფე — 60.5 მლნ, იტალია — 59.5 მლნ, უკრაინა — 48 მლნ, პოლონეთი — 39 მლნ.
- ნოღეფი. ევროპაშ უდიდაში ნოღეფიე: მოსკოვი — 13,6 მლნ, ლონდონი — 11,8 მლნ, პარიზი — 11,6 მლნ, სტამბოლი- 10,9 მლნ, მადრიდი — 5,6 მლნ, სანქტ-პეტერბურგი 5,6 მლნ, ბერლინი — 4,2 მლნ.
- ეთნოსეფი. ევროპას ეთნიკურ ბუნეფს შქას არძაშე მიარემუდანობამიე: გერმანალეფი — 90 მლნ, იტალიარეფი — 66 მლნ, ფრანგეფი — 48 მლნ, ინგლისარეფი — 48 მლნ, უკრაინალეფი — 46 მლნ, პოლონარეფი — 44 მლნ.
- რელიგია. ევროპაშ ტერიტორიას 4 თარი რელიგიური მიმალობა რე გოფაჩილი. თაურეშე 23 ქიანას კათოლიკური უმენტაშობა რე (საფრანგეთი, ესპანეთი, პორტუგალია, იტალია, ობჟათე გერმანია, პოლონეთი, ავსტრია, ...), 10 ქიანას — მართალმადიდებელური (რუსეთი, საბერძნეთი, უკრაინა, რუმინეთი, სერბეთი, ბულგარეთი, საქორთუო), 9 ქიანას — პროტესტანტული (გოართოიანაფილი ომაფე, სკანდინავიაშ ქიანეფი, ოორუე გერმანია, ...), დო 5 ქიანას მუსულმანური მახორობა რე (აზერბაიჯანი, ალბანეთი, ბოსნია დო ჰერცეგოვინა, თურქეთი, კოსოვო).
პოლიტიკური რუკა[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ევროპაშ ტერიტორიას ედომუშამო ვარდა ნორთობურო იდვალუაფუ 49 სუვერენული სახენწჷფო, 2 დუდმართუ ტერიტორია (ფაროშ კოკეფი, ორხველჷ დანიას, ალანდიშ ოკეფი, ორხველჷ ფინეთის) დო 1 კოლონია (გიბრალტარი). თე სახენწჷფოეფიე:
1 გოთანჯუაშ მეჯინათ, ნამუთ კავკაციონს მიორხველუანს ევროპას, თე ქიანეფს ევროპას მიაზრენა.
2 ევროპული თურქეთი აკმადგინანს ტერიტორიას ბოსფორიშ დო დარდანელიშ საროტეფიშ ბჟადალშე დო ოორუეშე.
3 ურალიშ გვალეფიშ ბჟადალშე მადვალუ რუსეთიშ ტერიტორია ევროპას ორხველჷ.
4 ყაზახეთიშ ევროპული ტერიტორია იდვალუაფუ წყარმალუ ურალიშ ბჟადალშე.
ლიტერატურა
- ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 4, ხს. 38-42, ქართი, 1979 წანა.