დინორეშა გინულა

ირანი

რსხილეფიშ რედაქტირაფა
ვიკიპედიაშე
ათე ხასჷლა რე სახენწჷფოშ გეშა. შხვა შანულობეფშენ, ქძ. ირანი (მიარეშანულამი).
„სპარსეთი“ თე სტატიაშა გინმურს. შხვა შანულობაშ გეშა ქძ. სპარსეთი (მიარეშანულამი).
თე ხასჷლა გვერდო თხილერი რე რედაქტირაფაშო
ირანიშ ისლამური რესპუბლიკა
სპარს. جمهوری اسلامی ایران
ირანი
ირანიშ
დევიზი: استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی
Esteqlâl, Âzâdi, Jomhuri-ye Eslâmi
"ზოხორინალა, დუდიშულა, ისლამური რესპუბლიკა"
(დე ფაქტო)
اَللَّٰهُ أَكْبَرُ
Allāhu ʾakbar (ტაკბირი)
"დუდოღორონთი" ვარ-და "ღორონთი უჟინაში რე" (დე იურე)
ჰიმნი: سرود ملی جمهوری اسلامی ایران
Sorud-e Melli-ye Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân
„ირანიშ ისლამური რესპუბლიკაშ ერუანული ჰიმნი“
ირანიშ ორენი
ნანანოღა
(დო უკაბეტაშ ნოღა) 		თეირანი

35°41′ ოორ. გ. 51°25′ ელ. გ. / 

ოფიციალურ ნინა(ეფი) სპარსული
რელიგია  შიიტური ისლამი
თარობა უნიტარული საპრეზიდენტო თეოკრატიული ისლამური რესპუბლიკა
 -  უჟინაშ მადუდე ვაკანტური[1][2]
 -  პრეზიდენტი მასუთ პეზეშკიანი
 -  ვიცე-პრეზიდენტი მოჰამად რეზა არეფი
ფართობი
 -  გვალო 1,648,195 კმ2 (17-ა)
 -  წყარი (%) 1.63
მახორობა
 -  2024 ფასებათ 85,961,000 (17-ა)
 -  მეჭედალა 52 ად/კმ2 (132-ა)
ედპ (ჸუპ) 2024 ფასებათ
 -  გვალო $1.698 ტრილიონი[3] (23-ა)
 -  ართ მახორუშე $19,607[3] (95-ა)
აგი (2022) 0.780 (78-0)
ვალუტა ირანული რიალი (IRR)
ბორჯიშ ორტყაფუ +3:30
ქიანაშ კოდი IR
Internet TLD .ir, ایران.
ოტელეფონე კოდი +98
Map
ირანიშ ინტერაქტიულ რუკა

ირანი(სპარს. ایرانⓘ ოფიციალურო ირანიშ ისლამურ რესპუბლიკა (IRI) (სპარს. جمهوری اسلامی ایرانⓘ დო თაშნეშე ჩინებულ რე მუჭოთ სპარსეთი (ინგლ. Persiaⓘ / სპარს. پارس) — სახენწჷფო ბჟადალ აზიას. ოორუე-ბჟადალშე უხურგანს თურქეთი, ბჟადალშე — ერაყი, ოორუეშე — აზერბაიჯანი, სომხეთი, თურქმენეთი დო ომძღჷ კასპიაშ ზუღა, ბჟაეიოლშე — ავღანეთი, ობჟათე-ბჟაეიოლშე — პაკისტანი, ობჟათეშე ომძღჷნა ომანიშ დო სპარსეთიშ ჸუჯეფი. ანდაეთნიკურ მახორობათ, ნამუთ მეხოლაფირო 86 მილიონ რე დო 1,648,195 კმ2 ფართობით, ირან მოსოფელს 17-ა აბანს იკენს მუჭოთ გეოგრაფიულ ზჷმაში, თეშ მახორობაშ მეჯინათ. აზიას ედომუშამო მადვალ სიკაბეტათ მაამშვა უკაბეტაშ დო მოსოფელიშ ართ-ართ არძაშე გვალამ ქიანა რე. ირან ოფიციალურო რე ისლამურ რესპუბლიკა, ნამუთ დორთილ რე 5 რეგიონო ნამუეფჷთ თაშნეშე ირთჷნა 31 პროვინციათ. თეირან რე ქიანაშ ნანანოღა, უკაბეტაშ ნოღა დო ფინანსურ ცენტრი.

ირანი, ცივილიზაციაშ ონწე, დოხორელ რდჷ დიო ხოლო თუდოლენ პალეოლითიშ ბორჯიშე. ჯვ. წ. VII ოშწანურას, ირანიშ უმენტაშ ნორთ პირველაშე მიდიალეფქ აკოკათეს პოლიტიკურ ართულო კიაქსარიშ დუდალაშ თუდო დო ჯვ. წ. VI ოშწანურას ტერიტორიულ გოპეულუას მიოჭირინჷ, მუჟამსჷთ კიროს კაბეტიქ დარსხჷ უჯვეშაშ ისტორიაშ ართ-ართ უშხუაშ იმპერია — აქემენიანეფიშ იმპერიან. ჯვ. წ. IV ოშწანურას, ალექსანდრე მაკედონარქ ქჷდიჸუნუ იმპერია. ჯვ. წ. III ოშწანურას, ირანიშ ებუძოლიშ გეშა გიჭყჷ პართიაშ იმპერიაქ, ნამუქჷთ მოგვიანეთ გადუდიშულჷ ქიანა. ახ. წ. III ოშწანურას, პართიალეფი დოთირუეს სასანიანეფიშ იმპერიაქ, ნამუ ბორჯით ორქოშ ხანო იკოროცხუ ირანული ცივილიზაციაშ ისტორიას. ჯვეშ ირანს გეგმიქიმინჷ ჭარალუაშ, ოფუტეშ მეურნალაშ, ურბანიზაციაშ, რელიგიაშ დო ცენტრალურ დუდალაშ მაართა ფორმეფქ. ნამდგარდია ბორჯის თე რეგიონ ზოროასტრიზმიშ ცენტრი რდჷ, მარა VII ოშწანურას, რეგიონ მუსლიმეფქ ქჷდიჸუნუეს, ნამუქჷთ გჷმიჭანუ ირანიშ ისლამიზაცია. ლიტერატურა, ფილოსოფია, მათემატიკა, მედიცინა, ასტრონომია დო ხელუანობა, ნამუეფქჷთ გოპეულუეს სასანიანეფიშ ბორჯისჷნ, ახალშე მიჭყანიერუ ისლამიშ ორქოშ ხანს დო ირანულ ინტერმეცოს, მუჟანსჷთ რანწკ ირანულ მუსლიმურ დინასტიეფქ მაბოლეს არაბულ გამაგალა, მაახალეს სპარსულ ნინა დო ქემუდირთეს ქიანაშ დუდალას. XI-XIV ოშწანურეფს, თე ეპოქას წორო მაჸუნუ სელჩუკეფიშ დო ხვარაზმიშ გამაგალაქ, მონღოლეფიშ მინობურსაფეფქ დო ტიმურიდეფიშ რენესანსიქ.

XVI ოშწანურას, ჯინჯიერ სეფიანეფიშ დინასტიაქ ხეახალშო აკადგინჷ ართამ ირანულ სახენწჷფო, სოდე ოფიციალურ რელიგია რდჷ ვითოჟირიანულ შიიზმი. XVIII ოშწანურას, აფშარიდეფიშ იმპერიაშ ბორჯის, ირან რდჷ მოსოფელიშ მაჸვენჯ ჟისახენწფო, მარა 1790-იან წანეფს, ხემანჭუაფაშა ყაჯარეფიშ მულათ სიტუაციაქ დითირჷ. XX ოშწანურაშ დაჭყაფუს, სპარსეთის მოხვადჷ კონსტიტუციურ რევოლუციაქ დო ხეშუულობაშა ქუმორთჷ ფეჰლევიანეფიშ დინასტიაქ რეზა-შაჰიშ დუდალათ, ნამუქჷთ 1925 წანას გეგთარაგჷ ყაჯარეფიშ დინასტიაშ ეკონია შაჰი. მოჰამედ მოსადეყიშ ნაფთობიშ ინდუსტიაშ ნაციონალიზაციაშ ცადებეფქ გჷმიჭანუ 1953 წანაშ ანგლო-ამერიკულ მინორთაფა. 1979 წანაშ ირანიშ ისლამურ რევოლუციაშ უკული, მონარქიაქ საბოლათ გეთჷ, რუჰოლა ხომეინქ გაჭყჷ ირანიაშ ისლამურ რესპუბლიკა, ნამუქჷთ მუშ ჸურე ქიანაშ უჟინაშ ლიდერო გჷნირთუ. 1980 წანას, ირანქ გემნაკათჷ ერაყის, თექ გჷმიჭანუ ბრუოწანიან ერაყ-ირანიშ ლჷმა, ნამუქჷთ გეთჷ უგაღეთ.

ირან ოფიციალურო რე უნიტარულ ისლამურ რესპუბლიკა საპრეზიდენტო სისტემათ, სოდე უმაღალაშ ხემაჭუაფა უჟინაშ ლიდერიშ ხეს რე აკოკათელი. ქიანაშ თარობა რე ავტორიტარულ დო ფართო კრიტიკაშ მეკონ რე ადამიერიშ ნებეფიშ დო ომენოღალე დუდიშულეფიშ სერიოზულ აკორცუაფეფიშ გეშა. ირან რე კაბეტ რეგიონალურ ჟისახენწჷფო, ნაფთობიშ ქვერსემ ოზირუეშ, თინეფს შქას მოსოფელიშ მაჟირა უკაბეტაშ ორთაშობურ გაზიშ ოზირუეშ, თაშნეშე სიკაბეტათ მოსოფელს მასუმა ქიანა რე ნაფთობიშ დოდასურებულ ოზირუეშ, თიშ გეოპოლიტიკურო შანულამ ორენიშ, ოურდუმე პოტენციალიშ, კულტურულ ჰეგემონიაშ, რელიგიურ გაულაშ დო შიიტურ ისლამიშ მოსოფელიშ ცენტრიშ როლიშ ჭყოლოფუათ. ქიანაშ ეკონომიკა ედპ-შ მეჯინათ მოსოფელს 23-ა აბანს იკენს. ირან გეჸვენჯ ორგანიზაციეფიშ დჷმარსხუაფალ მაკათურ რე: გოერო, ისლამურ წოროხანდაშ ირგანიზაცია, OPEC დო ეკონოკიურ წოროხანდაშ ორგანიზაცია, თაშნეშე მოქიმინჯე მაკათურ რე გეჸვენჯ ორგანიზაციეფს: უგინობირაფუობაშ ყარაფი, შანხაიშ წოროხანდაშ ორგანიზაცია დო BRICS. ირანს იდვალუაფუ იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ 28 ობიექტი, ნამუშ მეჯინათ მოსოფელს 10-ა აბანს იკენს დო ვამატერიალურ კულტურულ მონძალაშ დო კოჩიშობაშ საგანძიშ მეჯინათ — 5-ა აბანს.

ეტიმოლოგია

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ჯინჯიერ სტატია: ირანიშ ეტიმოლოგია
ბჟადალ აზიაშ რუკა 1872 წანას, სოდეთ „ირანი ვარ-და სპარსეთი“ (ყაჯარეფიშ დინასტიაშ გამაგალაშ თუდო) ვარდიშფერო რე ეშანილი.

ისტორიულო, ბჟადალურ ოქიანუს ირანს შხირას „სპარსეთო“ მიშინუანდეს.[4] თეშნერო, თეხანურ ეთნონიმი „სპარსალი“ რჩქვანელობურო გჷმირინუაფუდუ მუჭოთ დემონიმი ირანიშ არძა მენოღალეშო, თიშ უმუკუჯინალო, რდეს დო ვარი თინეფი ეთნიკურ სპარსალეფინ.

თე ტერმინოლოგია 1935 წანაშა პატჷნენდუ, მუჟანსჷთ ნოვრუზიშ ერეფოშქაშე აკოხვალამაშ ბორჯის ირანიშ შაჰი რეზა-შაჰ ფეჰლევიქ ოფიციალურო ქოთხჷ შხვაშ თურ დელეგატეფს, ნამჷ-და ოფიციალურ მიმოჭარუას ენდონიმ „ირანი“ გჷმოურინუაფუდესკონ. თეშ უკული, „ირანქ“ დო „ირანალქ“ სტანდარტიზაცია მიღეს, მუჭოთ ქიანაშ დო თიშ მენოღალეეფიშ ემაშანალ ომანგურ ტერმინეფქ. 1959 წანას, ირანიშ ეკონია შაჰი მოჰამედ რეზა ფეჰლევიქ გჷმაცხადუ, ნამჷ-და ოფიციალურ მიმოჭარუას ჟირხოლო ტერმინიშ — „სპარსეთიშ“ დო „ირანიშ“ — გჷმორინაფა შილებედჷნ.[5]

დანა ფიშდარი (ზანა ვაჰიძადე) ეთმეშანუნს, ნამჷ-და 1935 წანას ტერმინოლოგიაშ თირუა „სპარსეთშე“ „ირანშა“ ხვალე შხვაშ თურ ჯოხოდვალაშ თირუა ვარდჷნ; თენა რდჷ ერუანულ იდენტობაშ დორთინაფა, ნამუთ ტომბას რდჷ გერსხილ რეგიონიშ ხანგჷნძე ისტორიას.[6] შქა ოშწანურეფიშ შხვადოშხვა მენცარეფი, სამანგათ, ხორეზმალ პოლიმათი ალ-ბირუნი, ირანიშ მაშინუაფალო თაშნეშე გჷმირინუანდეს ტერმინეფს, მუნერით რე „ხუნირასი“ (ავესტ. Xvaniraθa-, ტრანსლიტ. „მუშით აკნაქიმინა, შხვა მუთუნშა ვაგერსხილი“): „ნამუთ მოსოფელიშ ცენტრ რე, [...] დო თენა რე თინა, სოდეთ ჩქი ვორეთჷნ, დო მაფეფ თის ირანულ ოქიანუს უძახუდესჷნ.“[7]

ისტორია

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ჯინჯიერ სტატია: ირანიშ ისტორია

პრეისტორია

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ჯინჯიერ სტატია: ირანიშ პრეისტორია

ირანს ჰომინინეფიშ ჸოფაშ უჯვეშაშ ჩინებულ შანი დოხოლაფირო ჯვ. წ. 800,000 წანათ ითარიღებუ, შქა პალეოლითის.[8] მუსხირენ შქა პალეოლითიშ აბან რე ნაძირეფჷ, თარო ბჟადალ ირანიშ ზაგროსიშ გვალეფს დო კანკალე აბან ნეანდერტალეფწკჷმა რე მერსხილი.[9][10] ზარზიულ კულტურა დოკუმენტირებულ რე ირანს ეპიპალეოლითიშ ბორჯის (ჯვ. წ. ეე. 25,000–11,500).[11] მეურნეობაქ ირანს პირველო დოხოლაფირო 12,000 წანაშ კინოხ გუმორჩქინდჷ, ხორგიშ გვერდთუთას უმოსო დოკუმენტირებულ დოხორელ პუნქტეფწკჷმა ართო. ჩოღა გოლანიშ აბან გიშეგორუაფუდჷ ემერიშ ქობალკაკალიშ ორდოიან დოჭყანაფათ.[12] განჯ-დარეშ თეხანურ აბანს თაშნეშე იფიქსირებუ თხალეფიშ უჯვეშაშ ჩინებულ დოჭყანაფაშ შვანი, დოხოლაფირო 10 000 წანაშ კინოხ.[13]

ჯვეშ ნოღა სუზა, ნამუთ უკულ ელამიშ ნანანოღათ დო მოგვიანეთ აქემენიანეფიშ იმპერიაშ ართ-ართ ნანანოღათ გინირთჷნ, პირველ ხორუეფქ დირსხუეს ჯვ. წ. 4400–4200 წანეფს, თეხანურ ირანიშ ნოღა შუშიშ (Shush) გოხოლუას.[14]:46–47[15] მტკვარ-არაქსიშ კულტურა (დოხოლ. ჯვ. წ. 3400–2000 წანეფი) რდჷ ოორუე-ბჟადალ ირანს დო კავკაციას.[16]

ანტიკურ ხანი

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ქოძირით თაშნეშე: მიდია დო ინდო-ირანალეფი
ჩოღა-ზანბილი რე მესოპოტამიაშ გალე რინელ მუსხირენ ზიქურათშე ართ-ართ დო მოსოფელს არძაშე უჯგუშო ასქილადირ სამანგათ მირჩქინუაფუ.

ირანი მოსოფელიშ ართ-ართ უჯვეშაშ ირო დოხორელ ცივილიზაციაშ ონწე რე, სოდეთ ისტორიულ დო ურბანულ ხორუეფი ჯვ. წ. 4000 წანათ ითარიღებუ, ობჟათე-ბჟაეიოლ ირანს რინელ ჯიროფტიშ კულტურაშამო.[17] პროტო-ელამურ ჭარალუათ რსულებურ მუკნაჭარეფი, ნამუთ სალიშობურ ჭარალუაშე უმოს ჯვეშ რე, ჯვ. წ. III ვითოშწანურაშ დაჭყაფუთ ითარიღებუ.[18][19] ირანიშ პლატოშ ბჟადალ ნორთ ელამიწკჷმა (ჯვ. წ. 3200–539) ართო ტრადიციულ არხო ბჟაეიოლიშ ნორთ რდჷ, მოგვიანეთ შხვა კათეფწკჷმა, მუნერით რდეს კასიტეფი, მანეფი დო გუთიეფი. პირველ ირანალი კათეფქ შქა აზიაშე ჯვ. წ. II ვითოშწანურას ქუმორთეს.[20]

მიდიაშ დინასტია გამაგენდჷ პირველ ირანულ სახენწჷფოს.[21][22][23] ჯვ. წ. 612 წანას, კიაქსარქ დო ბაბილონიშ მაფა ნაბოპალასარქ ასურეთის გემნაკათეს დო ნინევია, ასურეთიშ ნანანოღა, მოჯალაგეს, ნამუსჷთ ახალასურულ იმპერიაშ დონთხაფაქ მაჸუნჷ.[24] მოგვიანეთ მიდიარეფქ ურარტუთ ხოლო ქჷდიჸუნეს დო აკარღვეს.[25][26][27]

აქემენიანეფიშ იმპერია

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ჯინჯიერ სტატია: აქემენიანეფიშ იმპერია
აქემენიანეფიშ იმპერია, ვარ-და პირველ სპარსულ იმპერია, მუშ მაქსიმალურ სიკაბეტაშ ბორჯის

აქემენიანეფქ არძა სპარსულ თური კამბისე I-იშ თუდო აკოკათეს. თიშ სქუაშ, კიროს დიდიშ გამაგალაშ ბორჯის, აქემენიანეფქ მიდიარეფს გიორჯგინეს დო აქემენიანეფიშ იმპერია ქჷდარსხუეს,[28] ნამუთ არძაშე კაბეტ ირანულ სახენწჷფო რდჷ ისტორიას.[27] კიროსიქ ლიდიაშ დო ახალბაბილონურ იმპერიეფ ქჷდიჸუნუ დო ასურეთშე ბრელით უმოს კაბეტ იმპერია გაჭყჷ. თიშ სქუაქ, კამბისე II-ქ (გამაგენდჷ ჯვ. წ. 530–522 წანეფს), რეგიონიშ ეკონია კაბეტ სახენწჷფო, ჯვეში ეგვიპტე ქჷდიჸუნუ, ნამუშით თიქ ეჩდომამშვა დინასტიაშ აკოცჷმა გჷმიჭანუ.

კამბისე II-შ ღურაშ უკული, დარიოს დიდიქ (გამაგნდჷ ჯვ. წ. 522–486 წანეფს) ხვისტაშა გეშართჷ აქემენიან მონარქიშ, ბარდიაშ გითოხუაფათ. დარიოსიშ პირველ ნანანოღა სუზას რდჷ, მოგვიანეთ თიქ პერსეპოლისიშ აკოგაფაშ პროგრამა ქჷდიჭყუ. თიქ გაუჯგუშუ ფართო ნაბაკურ სისტემა; თიშ გამაგალაშ ბორჯის პირველო რე შინელ ომაფე შარა — მაგისტრალი სუზაშე სარდისიშა.[29]

ჯვ. წ. 499 წანას, ათენი ალურედჷ მილეტიშ არყებას, ნამუსჷთ შედეგო სარდისიშ მოჯალაგუა მოჸუნჷ. თექ გჷმიჭანუ ბერძენ-სპარსალეფიშ ლჷმეფი, ნამუთ ჯვ. წ. V ოშწანურაშ პირველ ნორთშახ იგინძორებუდჷ. სპარსალეფიშ საბერძნეთშა პირველ მინოკათუაშის, სპარსალ ურდუმამადუდე მარდონიოსიქ კჷნ ქჷდიჸუნუ თრაკია დო მაკედონია, სპარსეთიშ აკმადგინალ ნორთო გინაშქჷ.[30] დარიოსიშ მონძექ, ქსერქსე I-ქ (გამაგენდჷ ჯვ. წ. 486–465 წანეფს), წჷმოიჭყუ სპარსალეფიშ საბერძნეთშა მაჟირა მინოკათუა. ლჷმაშ კრიტიკულ მომენტის, კონტინენტურ საბერძნეთიშ დოხოლაფირო გვერდი სპარსალეფქ ქჷდიჸუნუეს, თინეფს შქას კორინთო ჸალიშ ოორუეშე მადვალუ ტერიტორიეფი.[31][32] სიტუაციაქ დითირჷ ბერძენეფიშ გომორძგუაშ უკულ პლატეაშ დო სალამინიშ ბურჯაფეფს, ნამუშ ბორჯისჷთ სპარსეთიქ ევროპას მუშ პოზიციეფ მიოდინუ დო თექიანობაშე გეგშართჷ.[30]

იმპერიაქ აკოცჷმაშ შარას ქეგიოდირთჷჷ. ჯვ. წ. 334 წანაშე ჯვ. წ. 331 წანაშა, ალექსანდრე მაკედონარქ დამარცხჷ დარიოს III (გამაგენდჷ ჯვ. წ. 336–330 წანეფს) გრანიკოსიშ, ისოსიშ დო გავგამელაშ ბურჯაფეფს დო ჯვ. წ. 331 წანაშო აქემენიანეფიშ იმპერია ბიწორას ქჷდიჸუნუ. ალექსანდრეშ იმპერიაქ თიშ ღურაშ უკულ აკოცუ; თიშ ურდუმმადუდექ, სელევკე I ნიკატორქ, ქეშეცადჷ ირანიშ, მესოპოტამიაშ, სირიაშ დო ანატოლიაშ გაკონტროლებას. თიშ იმპერია რდჷ სელევკიდეფიშ იმპერია.

პართიაშ დო სასანიანეფიშ იმპერიეფი

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ჯინჯიერ სტატიეფი: პართიაშ იმპერია დო სასანიანეფიშ იმპერია

პართიალ არშაკიდეფქ,[33] ნამუეფჷთ დუდშენო სელევკიდეფიშ ვასალეფ რდესჷნ,[34] დიო ოორუე-ბჟაეიოლ სტეპეფს მახორუ ირანულ[კომ. 1] თურ პარნეფიშ ლიდერეფ რდეს.[33] პართიარეფქ ირანს ჭიე-ჭიეთ ქაწუდირთეს სელევკიდეფიშ გამაგალას დო საბოლათ, ჯვ. წ. 142 წანას, ბაბილონიშ დოჸუნალათ კონტროლ მიპალუეს.[33][34] თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და ლჷმეფ იგინძორებუდჷნ, ჯვ. წ. 129 წანას ანტიოქე VII სიდეტიშ ღურაქ სელევკიდეფიშ იმპერიაშ აკოცჷმა ქჷდაჩქარუ.[34] თეშ უკულ სელევკიდეფქ სირიას ნოსქილედ სახენწჷფოშ სახეთ ქუდოსქიდეს, სოიშახ ჯვ. წ. 60-იან წანეფს რომიშ იმპერიაქ ვადიჸუნჷნ.[33]

სასანიანეფიშ იმპერია მუშ კაპანია ბორჯის დხლ. 620, ხოსრო II-შ გამაგალაშ ბორჯის

პართიაშ იმპერიაქ ხუთ ოშწანურას გარზჷ, მარა ომენოღალე ლჷმეფქ თინა დადაღარჷ. პართიაშ ხემანჭუაფაქ ქეგედინჷ, მუჟანსჷთ არდაშირ I-ქ არშაკიდეფიშ მეხჷ ეპონუა ქჷდიჭყჷ დო 224 წანას თინეფიშ ეკონია გამაგე, არტაბან IV, დოჸვილჷ. არდაშირქ ქჷდარსუ სასანიანეფიშ იმპერია, ნამუთ ირანს დო არხო ბჟაეიოლიშ კაბეტ ნორთის გამაგენდჷ.[37] მუშ კაპანიაშ ბორჯის, სასანიანეფ აკონტროლენდეს თეხანურ ირანიშ დო ერაყიშ ედომუშამ ტერიტორიას, არაბეთიშ ჩქონიშ ნორთეფს, თაშნეშე კავკაციას, ლევანტის, შქა აზიაშ დო ობჟათე აზიაშ ნორთეფს. პართიარეფშე მონძალათ მეღებულჷ ჸონიერ ეკონომიკურ პიჯალეფქ სასანიანეფს საშველ ქიმეჩჷ გაჭყესკონ ჸონიერ დო გიშაკერზაფილ ეკონომიკურ სახენწჷფო, ნამუშ რეპუტაციაქ თიშ პოლიტიკურ ხურგეფს დო ბორჯიშ ფარგანეფს ბრელით გინოჩქუდჷ.[38] სასანიანეფიშ იმპერია გიშეგორუაფუდჷ კაჭულ დო ცენტრალიზებულ სახენწჷფო ბიუროკრატიათ დო ზოროასტრიზმიშ რენესანსით, ნამუთ ლეგიტიმაციაშ დო აკმადგინალ იდეალს წუმარინუანდჷ.[39]

შქა ოშწანურეფი

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

651 წანას, არაბეფიშ ორდოიან დოჸუნალეფიშ ბორჯის სასანიანეფიშ იმპერიაშ დონთხაფაშ უკული, ომაიანეფიშ სახალიფოშ არაბეფქ ანდა სპარსულ წეს დო რჩქვანელობეფ გეგნიღეს, გიშაკერზაფილო ადმინისტრაციულიდო ომაფე კარიშ მანერეფი. არაბ პროვინციულ გამაგეფი ვარ-და გასპარსებულ არამეალეფი რდეს, ვარ-და ეთნიკურ სპარსალეფი; სპარსულ ნინა სახალიფოშ ოფიციალურ ნინათ ქუდოსქიდჷ VII ოშწანურაშ დალიაშა, სოიშახ არაბულ ნინა ვემშეღესჷნ.[40] თეშ უმუკუჯინალო, ირანი დიო ხოლო ედომუშამო ვარდჷ არაბეფიშ კონტროლიშ თუდო; დაილამიშ რეგიონს დაილამიტეფ აკონტროლენდეს, ტაბარისტანი დაბუიდეფიშ დო პადუსპანიდეფიშ ხეს რდჷ, დამავანდიშ გვალა — მასმუღანეფიშ კონტროლიშ თუდო რდჷ. არაბეფქ თე რეგიონეფს მუსხირენშა გემნაკათეს, მარა თინეფიშ ძნელო მიოლ რელიეფქ გინმაჭყვიდირალ შედეგიშ მეღებას ხე ვეშუნწყჷ. დაბუიდეფიშ არძაშე გიშარჩქინელ გამაგექ, ფარუხან დიდიქ (გამაგენდჷ 712–728 წანეფს), შილებუ დო მუშ ოპალუეფ ქისქილიდჷ არაბ ურდუმმადუდე იაზიდ იბნ ალ-მუჰალაბიშ მეხჷ ხანგჷნძე ლჷმაშ ბორჯის, ნამუქჷთ დემარცხუ დაილამიტ-დაბუიანთა აკოკათელ არმიაქ დო აძვილჷ ტაბარისტანშე კინუკინჷდკონ.[41]

ირანულ ინტერმეცო

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ჯინჯიერ სტატია: ირანული ინტერმეცო
საფარიდეფიშ დინასტია 900 წანას

ანტი-ომაიანურ აშონთებეფს ხუჯის უკინანდჷ ვა-არაბი ისლამშა მორთელეფი, ნამუეფჷთ გადაჩხირებულეფ რდეს დაბალ სოციალურ სტატუსიშა გინოჸუნაფაშ გეშა. 747–750 წანეფს, ართ-ართ თეჯგურა აშონთებაქ აბასიანეფიშ რევოლუციათ გინირთჷ, ნამუშ ბორჯისჷთ მუჰამედიშ ბიძიაშ, აბასიშ გამნარყეფქ ომაიანეფ გექთახუეს.[42] აბასიან ხალიფეფიშ პოლიტიკურ ხემანჭუაფაქ IX დო X ოშწანურეფიშ გოძვენას დერკჷ.[43] თექ გჷმიჭანუ მუსხირენ ზოხორინელ ირანულ დინასტიაშ გოჭყაფა,[43] ქიანაშ შხვადოშხვა აბანეფშე არაბ გამაგეფიშ გიშარაჸუა დო ირანულ კულტურულ რენესანსი.[44] აბასიანეფიშ ხემანჭუაფაშ აკოცჷმაშ დო XI ოშწანურას თურქ-სელჩუკეფიშით ირანიშ დოჸუნალაშ ოშქაშე ბორჯიშა „ირანული ინტერმეცო“ უჯოხონა.[44]

ირანულ ინტერმეცოქ მუსხირენ კაბეტ დო მორჩილ დინასტიაშ ეჸონუა დო დონთხაფა ქოძირჷ.[44] თე პარალელურ დინასტიეფს შქას არძაშე შანულამეფ რდეს: ტაჰირიდეფი ხორასანს (821–873); საფარიდეფი სისტანს (861–1003); დო ამანიდეფი (819–1005), ნამუეფიშ დუდშენო ბუხარას რდეს. სამანიდეფი საბოლათ ქჷდიჸუნუეს ტერიტორია ცენტრალურ ირანშე პაკისტანშა. X ოშწანურაშ დაჭყაფუშო, აბასიანეფქ კონტროლ დახე ედომუშამო მიოდინეს მაძინუ ირანულ ბუჯგუეფიშ, ბუიდეფიშ დინასტიაშ (934–1062) მორგეთ. თიშ გეშა, ნამჷ-და აბასიანეფიშ ადმინისტრაციაშ კაბეტ ნორთ სპარსულ რდჷნ, ბუიდეფქ ბაღდადის ხემანჭუაფა რეალურ ხეშუულება რჩქალას ქაშეჸოთეს ხეშა. ბუიდეფი XI ოშწანურაშ შქა წანეფს სელჩუკ-თურქეფქ დამარცხეს, ნამუეფჷთ აგჷნძორენდეს აბასიანეფშა გაულაშ ღვენა. იმპერიაშ დორსხუაფაშე, სელჩუკ გამაგეფი მონეტეფს ჭკადუნდეს ტიტულით šāhānšāh (აიწ. 'შაჰინშაჰი') მუშ სპარსულ ფორმათ,[45] ნამუთ, საეგებიოთ, ბუიდეფშე გეგნიღეს.[46] სელჩუკეფიშ იმპერიაქ აჰმად სანჯარიშ ღურაშ უკული, 1157 წანას აკოცუ.

ირანიშ ისლამიზაცია ხანგჷნძე პროცეს რდჷ. მუჟანსჷთ სპარსალ მუსლიმეფქ მუშ გამაგალა გაჸონიერესჷნ, მუსლიმ მახორობაშ თიაქ IX ოშწანურაშ შქა წანეფს დოხოლაფირო 40%-შე XI ოშწანურაშ დალიაშო 90%-შა ქიმიძინჷ. ისტორიკოს სეიედ ჰოსეინ ნასრი ვარაუდენს, ნამჷ-და რელიგიაშ თირუაშ ბიწორ ტემპ გოპიჯაფილ რდჷ გამაგეფიშ სპარსულ ერუანობათ.[47] თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და სპარსალეფქ მუნეფიშ დუმაჸუნაფალეფიშ რელიგია გეჭოფესჷნ, ოშწანურეფიშ განწეხანს თინეფ მუშობურ ნინაშ დო კულტურაშ თხილუაშო დო აკოდგინალუაშო ხანდენდეს, ნამუსჷთ გასპარსელება (სპარსიზაცია) ჯოხო. თე პროცესის არაბეფ დო თურქეფ ხოლო ოკათუდეს.[48][49][50]

მონღოლეფიშ მინოკათინეფი

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ქოძირით თაშნეშე: მონღოლეფიშ მინოკათუა ხვარაზმშა დო მონღოლეფიშ მინოკათუა სპარსეთშა დო მესოპოტამიაშა
ხორეზმიშ იმპერიაშ ტერიტორია მონღოლეფიშ დოჸუნალეფიშახ, დოხოლ. 1215 წანას

XIII ოშწანურაშ დაჭყაფუს მონღოლეფქ ირანს ქემიოჭირინუეს.[51] 1220 წანას ბუხარა ქჷდიჸუნეს დო ხვარაზმი მოჯალაგეს.[52] 1220–21 წანეფს ბუხარა, სამარყანდი, ჰერათი, ტუსი დო ნიშაპური აკაფორჩეს, ედომუშამ მახორობა გეშაჭყვიდეს. გეჸვენჯ ვითწანურეფს დოჸუნალეფ იგჷნძორებუდუ, ნამუსჷთ 1258 წანას ბაღდადიშ დონთხაფაქ დო აბასიანეფიშ სახალიფოშ გამაგალაშ დათებუქ მაჸუნჷ.[53]

მუნქე-ყაენიშ ღურაშ უკული, მონღოლეფიშ იმპერია ომენოღალე ლჷმაქ აკარღჷ, ნამუთ გიმოჭანაფილ რდჷ მუჭოთ გეჸვენჯ კაბეტ ყაენიშ გიშაგორუაქ, თეშ გეგია ტრადიციონალისტეფს, ჩინეთიშ დო არხო ბჟაეიოლიშ ახალ დოხორელ თარეფს შქას აწორინეფით. საბოლათ ყუბილაი-ყაენი საარძოთ აღიარეს, მარა იმპერიაქ უმუხვარებუო აკოცუ.[53] იმპერიაშ ობჟათე-ბჟადალ ნორთის, ირანიშამო, ხეშუულებაქ ჰულაგუ-ყაენს ქაშუოლ ხეშა,[54] ნამუთ თექ მუნკე ყაენიშ ბორჯის გამაკოჩო რდჷ დორინაფილი.[53] ჰულაგუ ირანიშ კანონიერ გამაგეთ აღიარეს დო კანონიერება შიიტ მეცნიერის, ალი იბნ ტავუს ალ-ჰილიშ გიშნაშქუმელ ფატვაშ მოხვარათ. ილხანეფიშ გამაგალაშ ბორჯის ირანქ კულტურუი რენესანს განიცადჷ.[53] XIII ოშწანურაშ დალიას ყაზან-ყაენქ ისლამ მიღჷ, ნამუქჷთ სახენწჷფო ხოლო უმოსო ჩათხინუ მონღოლეფიშ შხვა ოპალუეფს.[54]

ყაზანიშ ჯიმასქუაშ, აბუ საიდიშ ღურაშ უკული (1335 წ.), ილხანეფიშ სახენწჷფოქ ომენოღალე ლჷმაშა ქემშანთხჷ დო მუსხირენ მორჩილ დინასტიათ აკოცუ — თინეფს შქას არძაშე შანულამეფ რდეს ჯალაირიდეფი, მუზაფარიდეფი, სარბადარეფი დო კარტიდეფი. XIV ოშწანურაშ შქა წანეფს მოდვალირ ჟამუბადობაქ ქიანაშ მახორობაშ დოხოლაფირო 30% გოჭყვიდჷ.[55]

თემურლენგი დო ახალ ნძალეფიშ ეჸონუა

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ქოძირით თაშნეშე: თემურიდეფიშ დოჭოფუეფ დო მინოკათუეფი
თემურლენგიშ იმპერია დო თიშ ოურდუმე კამპანიეფი

ირანი აკოცჷმილ რდჷ 1370 წანაშახ, სოიშახ გასპარსებულ თემურიდეფიშ დინასტია ვადირსხუაფუდჷნ. თიშ დჷმარსხუაფალი, თემურლენგი (გამაგენდჷ 1370–1405 წწ.), მონღოლეფიშ გათურქებულ თურშე რდჷ.[56] მავერანაჰრის ხეშუულებაშ გომანგარებაშ უკული, თემურლენგიქ 1381 წანას ირანშა გემშეჭკირჷ დო საბოლათ თიშ უკაბეტაშ ნორთ ქჷდიჸუნუ. თემურლენგიშ კამპანიეფ ჩინებულ რდჷ მუშ აჯამობათ; ანდა ადამიერიშ შურ გოჭყვიდეს დო მუსხირენ ნოღა მოჯალაგეს.[57] 1387 წანას, თემურლენგიქ ედომუშამ ისპაჰანიშ ჸვილუა-ჟილიტუა ზოჯჷ, ნამუშ ბორჯისჷთ 70,000 ადამიერ დოჸვილეს.[58] თემურიდეფ ირანიშ უკაბეტაშ ნორთის 1452 წანაშა აკონტროლენდეს, მუჟანსჷთ თიშ ნორთ ყარა-ყოიუნლუშ სარგოთ მიოდინესჷნ, ნამუქჷთ მუშჸურე 1468 წანას აყ-ყოიუნლუ ქჷდიჸუნუ. უზუნ-ჰასანი დო მუშ მონძეეფ ირანიშ მაზოჯალეფ რდეს სეფიანეფიშ ეულაშა.[57]

ორდოიან თეხანურ ბორჯი

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ჯინჯიერ სტატიეფი: სეფიანეფიშ ირანი, აფშარიდეფიშ ირანი, ზანდეფიშ დინასტია, ყაჯარეფიშ ირანი, პორტუგალია-სეფიანეფიშ ლჷმეფი, დო ოსმალეთ-სპარსეთიშ ლჷმეფი
სეფიანეფიშ ირანი (1501–1722) მუშ უკაბეტაშ გოპეულუაშ ბორჯის

სეფიანეფიშ ირანი, ნამუთ ისმაილ I-ქ (გამაგენდჷ 1505–1524 წწ.) დარსხჷნ, შხირას მირჩქინუაფუ თეხანურ ირანიშ ისტორიაშ დაჭყაფუთ.[59] თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და სეფიანეფიშ ირან ერუანულ სახენწჷფოშ კონცეფციაშახ რდჷნ, თიქ თეხანურ ირანიშ სახენწჷფოშ ოსხიი გაჭყჷ.[59][60] სეფიანეფიშ გამაგალაშ ბორჯი ირანიშ ისტორიას ართ-ართ უშანულამაშ რე, ანდანე თიქ ირან აკოკათჷ მუჭოთ ართამ ნთელუანობა აბანობურ გამაგალაშ თუდო დო შიიტურ ისლამ ოფიციალურ რელიგიათ გეგმაცხადჷ.[61] სეფიანეფი 1501 წანაშე 1722 წანაშა გამაგენდეს დო 1729-შე 1736 წანაშა მორჩილ ხანით ხეშუულება დირთინეს.

სეფიანეფიშ სახენწჷფოს კონტროლიშ დო წორწალაშ კაჭულ ბიუროკრატიულ სისტემა უღუდჷ, ნამუთ უნარღველჸვენდჷ ქანთელუას დო ქვირთოსანუას ვა უნწყუნდჷ ხეს. მარა, თე სისტემაშ ღანკი ხეშუულებაშ ნორთეფს შქას ხემანჭუაფობაშ წორწალა ვარდჷ, ანდანე — შაჰიშ აბსოლუტურ ხემანჭუაფაშ უნარღელჸუა რდჷ. მუჭოთ სეიდი, ვარ-და მუჰამედიშ გამნარყი, შაჰი სახენწჷფო მოხელეეფიშ ქიმინჯალეფს ირ დეპარტამენტიშ გემაჯინეეფიშით მოშინაფეფიშ მეშქაშალათ აკონტროლენდჷ. ჟან შარდენი, ფრანგ ვაჭარ დო მოგვიანეთ ჸენჯ ირანს, ჭარუნდჷ, ნამჷ-და სეფიან შაჰეფ მუნეფიშ დიხას „რკინაშ ხეთ“ დო შხირას დესპოტურო გამაგენდესჷნ.[62]

ხორასანიშ რეგიონს კაჭულ კონკურენციაქ ავღანურ ჰოტაკეფიშ დინასტიაშ ირანშა მინოკათუა გიმიჭანჷ. 1722 წანას, თე კონფლიქტიქ ისპაჰანიშ ქართაშ უკულ სეფიანეფიშ იმპერიაშ აკოცჷმა გჷმიჭანუ.[59][63] 1722 წანაშე 1789–1796 წანეფს ყაჯარეფიშ დინასტიაშ ეულაშა, კუნტა ხანით მიშჷ ირანს ფართომასშტაბამ პოლიტიკურ ებუძოლეფ დო ხეშუულებაშა მულაშ მუსხირენ ცადებათ გიშეგორუაფუდჷ. სეფიანეფქ ხეშუულებაშ დორთინაფა ვეშალებეს, თაშნეშე ჰოტაკეფს კონტროლიშ გაჭყანიერება ვამახუჯინეს. კონკურენტი აფშარიდეფიშ დო ზენდეფიშ დინასტიეფქ ომანგეთ ნადირ-შაჰიშით (გამაგენდჷ 1736–1347 წწ.) დო ქარიმ-ხანიშით (გამაგენდჷ 1751–1779 წწ.) დირსხუეს.[63]

ნადირ-შაჰი დო ხემანჭუაფაშ თირუაფონ ბალანსი

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ქოძირით თაშნეშე: ნადირ-შაჰიშ კამპანიეფი
აფშარიდეფიშ იმპერიაშ რუკა მუშ უკაბეტაშ გოპეულუაშ ბორჯის, 1741–1745 წწ.

ნადირ-შაჰი ეჭარილ რე მუჭოთ „აზიაშ ეკონია კაბეტ ოურდუმე დუმაჸუნაფალი“ დო კანკალე ისტორიკოს თის ნაპოლეონს დო ალექსანდრე მაკედონარს ელმუჸუნუანს.[64][65] თიშ ანდა კამპანიაქ აკოქიმინჷ კაბეტ იმპერია, ნამუთ მაქსიმალურ გოძინაშ ბორჯის მორჩილ ხანით ფორჷნდჷ თეხანურ ავღანეთიშ, სომხეთიშ, აზერბაიჯანიშ, ბაჰრეინიშ, საქორთუოშ, ინდოეთიშ, ირანიშ, ერაყიშ, თურქეთიშ, თურქმენეთიშ, ომანიშ, პაკისტანის, უზბეკეთიშ, ოორუე კავკაციაშ დო სპარსეთიშ ჸუჯიშ ედომუშამ ვარ-და ნორთობურ ტერიტორიეფს. მარა, თიშ ოურდუმე გავალეფს აკმარღვაფალ გაულა უღუდჷ ირანიშ ეკონომიკაშა.[66]

ნადირ-შაჰიშ ღურაშ უკული, ირანს ანარქიაშ პერიოდიქ მაჸუნჷ, მუჟანსჷთ ართიანიშ მალჷმორ არმიაშ ურდუმმადუდეეფ ხეშუულებაშო იბურჯუდესჷნ. ნადირიშ დორხველ ფანიაქ, აფშარიდეფიშ დინასტიაქ, მიოდინუ არძა ტერიტორია, ხორასანს მადვალუ მორჩილ ოპალუეშ მოხ. 1750-იან წანეფს ზენდეფიშ ფანიაქ ირანიშ უკაბეტაშ ნორთშა კონტროლ ქაშეჸოთჷ ხეშა.[67] ზენდი გამაგეფს დუდ დღას ვაგმუცხადებჷნა „შაჰეფო“, თინეფ ირანიშ რეგენტეფო მირჩქინუაფუდეს.[67][68] დუდშენო თინეფ ხეშუულებაშა პრეტენზიას აცხადენდეს სეფიან მარიონეტიშ, ისმაილ III-შ (გამაგენდჷ 1750–1773 წწ.) ჯოხოთ, მოგვიანეთ — ირანალ კათაშ ჯოხოთ.[67][68]

ყაჯარეფიშ დინასტიაშ ეულა დო შხვაშ თურ ინოკათაფა

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ირანი ყაჯარეფიშ გამაგალაშ თუდო XIX ოშწანურას.

ყაჯარეფიშ დინასტიაქ ჭიე-ჭიეთ გეჭყანიერჷ, მუჟანსჷთ თინეფიაფშარიდეფს დო ზენდეფიშ დინასტიას ოლჷმუდეს ქიანაშ კონტროლიშო; თექ 1789 წანას აღა-მოჰამად-შაჰიშით დუდიშ გამაგეთ გჷმოცხადებათ გეთუ.[69] აღა-მოჰამად-ხანქ 1794 წანას ზენდეფიშ დინასტია დამარცხჷ დო 1796 წანას ოფიციალურო ეშართჷ ხვისტაშა.[67][69] მორჩილ ხანიშ უკული, თიქ აფშარიდ შაჰროხ-შაჰი ოჭოფჷ დო გექთახჷ, ნამუთ ირანიშ ართ გამაგეშ თუდო კჷნ აკოკათუას შანენდჷ.[69]

XIX ოშწანურას, ირანქ რუსეთ-სპარსეთიშ ლჷმეფიშ შედეგო კავკაციას შანულამ ტერიტორიეფ მიოდინუ რუსეთიშ იმპერიაშ სარგოთ.[70] თე ბორჯის, ბრიტანეთიქ ობჟათე ირანის ქაკათჷ, ანდანე რუსეთიშ ოორუეშე გაულას ქაწუდირთჷკო, ნამუთ ოშქურანჯი რდჷ ბრიტანეთიშ ინდოეთიშო.[71]

ხეშუულებაშო ლჷმაშ, გოლოფაშ, ოფუტეშ მეურნობაშ პრიორიტეტეფიშ თირუაშ დო გლახა გამაგალაშ ფონს, მოხვადჷ სპარსეთიშ კაბეტ შქირენაქ (1870–1871). თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და ღურელეფიშ ზუსტ მუდანობა უჩინებუ რე, შქირენაქ ირანიშ მახორობაშ შანულამ ნორთი ქეკიდინუ; იკოროცხუ, ნამჷ-და თეშ შედეგო მუსხირენ ოშობათ ვითოშშე ოთხ მილიონშა ირანალქ გოჭყორდჷ.[72]

XX ოშწანურა ირანიშ რევოლუციაშახ

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ჯინჯიერ სტატია: ფეჰლევიეფიშ ირანი

კონსტიტუციური რევოლუცია დო ფეჰლევიეფიშ ეულა

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
რეზა-შაჰ ფეჰლევი მოჰამედ რეზა ფეჰლევწკჷმა ართო პერსეპოლისის

1905-შე 1911 წანაშა სპარსეთიშ კონსტიტუციურ რევოლუციაქ ირანიშ პარლამენტიშ დორსხუაფა გჷმიჭანუ.[73] 1921 წანაშ სახენწჷფო მინორთაშ უკული, ყაჯარეფიშ დინასტია ფეჰლევიეფიშ დინასტიაქ დოთირუ.[74] დინასტიაშ დჷმარსხუაფალ რდჷ რეზა-შაჰი, ნამუქჷთ დარსხჷ ავტორიტარულ თარობა, ნამუთ აფასენდჷ ნაციონალიზმის, მილიტარიზმის, სეკულარიზმის დო ანტიკომუნიზმის, ნამუსჷთ წორო ძალამ ონწარ ცენზურა დო სახენწჷფო პროპაგანდა ალაჸუნდჷ.[75] რეზა-შაჰიქ ანდა სოციალურ-ეკონომიკურ რეფორმა მანჯჷ, მაახალჷ არმია, სახენწჷფო ადმინისტრაცია დო ფინანსეფი.[76] რეზა-შაჰი დახე 16 წანაშ გონწეხანს გამაგენდჷ ქიანას 1941 წანაშა, სოიშახ თის ბრიტანულ-სხუნუური მინოკათუაშ შედეგო ხვისტაშე გინარინალქ აჸუნ.

თიშ მოხუჯეეფშო, თიშ გამაგალაქ ქიანას მუღჷ „კანონი დო წესრიგი, დისციპლინა, ცენტრალურ ხეშუულება დო თეხანურ კომფორტი — სკოლეფი, მახინწალეფი, ავტობუსეფი, რადიო, კინოთეატრეფ დო ტელეფონეფი.“[77] მარა, თიშ გამაგალა თაშნეშე იხასიათებუ მუჭოთ კორუმპირებულ პოლიციურ სახენწჷფო, ნამუქჷთ ხვალე ჟიდოხურ მოდერნიზაცია უნარღელჸუ.[77][78][79]

მახორობა

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

მახორობა: 68,3 მლნ (2003), თენეფშე სპარსალეფი - 51%, აზერბაიჯანალეფი - 24%, ქურთეფი - 7%, გილანარეფი დო მაზანდარანალეფი - 8%, არაბეფი - 3%, ლურეფი - 2%, ბელუჯეფი - 2%, ქორთუეფი - 0,01%)

ნინეფი დო რელიგია

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
  • ნინეფი: ფარსი (58%), თურქული ნინეფი (26), ქურთული (9), ლური, (2), ბელუჯური (1), არაბული (1).
  • რელიგია: ისლამი.

ნოღეფი

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

ნოღეფი (ვითოში): თეირანი (7.894; აგლომ. 11.225), ისპაჰანი (1.378; აგლომ. 2.652), მეშჰედი (2.061), თავრიზი (1.213), შირაზი (1.176).

ობჟათე-ბჟადალუშე სამძღო უღუ აზერბაიჯანწკჷმა, სომხეთწკჷმა დო თურქეთწკჷმა, ბჟადალუშე სამძღო უღუ ერაყწკჷმა, ბჟაეიოლშე ავღანეთწკჷმა დო პაკისტანწკჷმა.

ადმინისტრაციული დორთუალა

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

ირანიშ ტერიტორია ირთუ ოსტანეფო (სპარს. استان — ostān; მიარ. — استانﻫﺎ — ostānhā), ოსტანეფი ირთუ შაჰრისტანეფო (სპარს. شهرستان), ირანიშ კაბეტი ნოღეფი რგებაფჷლენა სპეციალური ნებეფით. ასეშო ქიანა ირთუ 30 ოსტანო.

ეკონომიკა

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

ბჟადალ აზიას ირანიშ ეკონომიკას უკჷნებუ მაჟირა აბანი გოვითარაფათ.[80]

ირანი რე რეგიონიშ ართ-ართი არძაშე ტექნოლოგიურო გოვითარაფილი სახენწჷფო.

კომენტარეფი

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
  1. ↑ პარნეფ რდეს ბჟაეიოლ ირანულ თურეფი, ნამუეფჷთ ამუდარიაშ წყარპიჯის, დაჰეფიშ კონფედერაციას ოხორანდეს.[35] იარშატერიშ მეჯინათ, თინეფ რდეს საკეფიშ ტომი, ნამუეფქჷთ პართიაშა გემშეჭკირეს, თინეფიშ ნინა მიღეს დო საბოლათ პართიას სელევკიდეფიშ ხეშუულებას ქაწუდირთეს.[36]

სქოლიო

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
  1. ↑ Stepansky, Joseph. IRAN CONFIRMS KHAMENEI’S KILLING IN US-ISRAEL STRIKES (en). კითხირიშ თარიღი: 2026-03-01.
  2. ↑ Estrin, Daniel. “Iranian supreme leader killed in Israeli airstrike, Trump says“, NPR, 2026-02-28. კითხირიშ თარიღი: 2026-02-28. (en) 
  3. 1 2 World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Iran). International Monetary Fund. კითხირიშ თარიღი: 11 November 2024.
  4. ↑ Fishman, Joshua A. (2010). Handbook of Language and Ethnic Identity: Disciplinary and Regional Perspectives, 2nd, Oxford University Press, ხს. 266. ISBN 978-0195374926. „'Iran' and 'Persia' are synonymous. The former has always been used by the Iranian speaking peoples themselves, while the latter has served as the international name of the country in various languages“ .
  5. ↑ Yarshater, Ehsan (1989). „Communication“. Iranian Studies XXII (1): ხს. 62–65. DOI:10.1080/00210868908701726.  Reprinted online as "Persia or Iran, Persian or Farsi" (Archived 2010-10-24 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. ).
  6. ↑ Lawrence Davidson, Arthur Goldschmid, A Concise History of the Middle East, Westview Press, 2006, p. 153
  7. ↑ Shahbazi, A. Shapur. HAFT KEŠVAR -- Encyclopaedia Iranica (en-US). კითხირიშ თარიღი: 2024-07-14.
  8. ↑ Biglari, F. and Shidrang, S., (2006) The Lower Paleolithic Occupation of Iran, Near Eastern Archeology 69 (3–4): 160-168
  9. ↑ (2019) „Rescuing the Paleolithic Heritage of Hawraman, Kurdistan, Iranian Zagros“. Near Eastern Archaeology 82 (4): ხს. 226–235. DOI:10.1086/706536. ISSN 1094-2076. 
  10. ↑ J.D. Vigne, J. Peters and D. Helmer, First Steps of Animal Domestication, Proceedings of the 9th Conference of the International Council of Archaeozoology, Durham, August 2002, ISBN 1-14217-121-6 Invalid ISBN
  11. ↑ Deborah I. Olszewski: "The Zarzian in the Context of the Epipaleolithic Middle East", in: Humanities 19 (2012) 1-20, page 2.
  12. ↑ “Early humans in Iran were growing wheat 12,000 years ago“, NBC News, 4 July 2013. (en) 
  13. ↑ (2000) „The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago“. Science 287 (5461): ხს. 2254–2257. DOI:10.1126/science.287.5461.2254. PMID 10731145. 
  14. ↑ Potts, D. T. (1999). The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State. Cambridge University Press. ISBN 0-521-56358-5. 
  15. ↑ SUSA.
  16. ↑ Kushnareva, K. Kh. (1997). The Southern Caucasus in Prehistory: Stages of Cultural and Socioeconomic Development from the Eighth to the Second Millennium B.C.. UPenn Museum of Archaeology. ISBN 978-0-924171-50-5. , page 44
  17. ↑ New evidence: modern civilization began in Iran. People's Daily Online (August 10, 2007). კითხირიშ თარიღი: February 14, 2026.
  18. ↑ 5000-Y-Old Inscribed Tablets Discovered in Jiroft.
  19. ↑ Yeganeh, Sepideh Jamshidi, et al., "Complexity of proto-elamite administration system: Insights from compositional data from sealings and tablets", Journal of Archaeological Science: Reports 61 : 104973, 2025
  20. ↑ Iran - Ethnic Groups, Languages, Religions | Britannica (en) (16 July 2025). კითხირიშ თარიღი: 17 July 2025.
  21. ↑ Dandamayev 2021.
  22. ↑ Katouzian 2013.
  23. ↑ Gaube 2008.
  24. ↑ Sicker 2000.
  25. ↑ Urartu – Lost Kingdom of Van.
  26. ↑ Urartu Civilization – All About Turkey. კითხირიშ თარიღი: 18 June 2015.
  27. 1 2 Shenkar 2014.
  28. ↑ Middleton 2015.
  29. ↑ Forgotten Empire— the world of Ancient Persia. The British Museum (2005). კითხირიშ თარიღი: 16 March 2023.
  30. 1 2 Roisman & Worthington 2011.
  31. ↑ (19 January 2006) Warfare in the Ancient World (en). Pen and Sword. ISBN 978-1-84884-630-2. 
  32. ↑ Aeschylus 2009.
  33. 1 2 3 4 Venning 2023.
  34. 1 2 3 Strootman 2020.
  35. ↑ Lecoq 2011.
  36. ↑ Yarshater 2004.
  37. ↑ Shahbazi 2005.
  38. ↑ Gyselen 1997.
  39. ↑ Eiland 2004.
  40. ↑ Hawting 1986.
  41. ↑ Pourshariati 2008.
  42. ↑ Osman 2014.
  43. 1 2 Lorentz 2007.
  44. 1 2 3 Mahendrarajah 2019.
  45. ↑ Barthold 1962.
  46. ↑ Blair 1992.
  47. ↑ Nasr, Hoseyn; Islam and the pliqht of modern man
  48. ↑ Encyclopædia Britannica, "Seljuq", Online Edition, (Link Archived 19 December 2007 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. )
  49. ↑ Richard Frye, The Heritage of Persia, p. 243.
  50. ↑ Rayhanat al- adab, (3rd ed.), vol. 1, p. 181.
  51. ↑ Ward 2009.
  52. ↑ Bosworth 2009.
  53. 1 2 3 4 Lane 2012.
  54. 1 2 Rossabi 2002.
  55. ↑ Q&A with John Kelly on The Great Mortality on National Review Online Archived 9 January 2009 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. .
  56. ↑ Golden 2011: "He was born some 100 km (62 miles) south of Samarkand into a clan of the Barlas, a Turkicized tribe of Mongol descent."
  57. 1 2 This section incorporates text from the public domain Library of Congress Country Studies.
    Chapin Metz, Helen (1989), "Invasions of the Mongols and Tamerlane", Iran: a country study, Library of Congress Country Studies, https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/ir/irancountrystudy00curt_0/irancountrystudy00curt_0_djvu.txt
  58. ↑ Isfahan: Iran's Hidden Jewel. Smithsonianmag.com. კითხირიშ თარიღი: 21 June 2013.
  59. 1 2 3 Matthee 2008.
  60. ↑ Brown 2011.
  61. ↑ Savory & Karamustafa 1998.
  62. ↑ Ferrier, R. W.; A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire; pp. 71–71.
  63. 1 2 Aghaie 2012.
  64. ↑ Cambridge History of Iran Vol. 7, p. 59.
  65. ↑ Axworthy 2008.
  66. ↑ Tucker 2006a.
  67. 1 2 3 4 Baker 2005.
  68. 1 2 Perry 2000.
  69. 1 2 3 Perry 1984.
  70. ↑ Dowling 2014.
  71. ↑ Amanat 2002.
  72. ↑ Okazaki, Shoko (1 January 1986). „The Great Persian Famine of 1870–71“. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 49 (1): ხს. 183–192. DOI:10.1017/s0041977x00042609. 
  73. ↑ CONSTITUTIONAL REVOLUTION (en-US). კითხირიშ თარიღი: 7 May 2025.
  74. ↑ Pahlavi Dynasty. კითხირიშ თარიღი: 7 May 2025.
  75. ↑ Zirinsky 1992.
  76. ↑ "Reza Shah Pahlevi". The Columbia Encyclopedia (Sixth ed.). 2007. http://www.bartleby.com/65/re/RezaShah.html.
  77. 1 2 Ervand, History of Modern Iran, (2008), p.91
  78. ↑ Richard W. Cottam, Nationalism in Iran, University of Pittsburgh Press, ISBN o-8229-3396-7
  79. ↑ The Origins of the Iranian Revolution by Roger Homan. International Affairs, Vol. 56, No. 4 (Autumn, 1980), pp. 673–677.თარგი:JSTOR
  80. ↑ SIA - the world factbook. Archived 2018-10-06 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
გორილი რე "https://xmf.wikipedia.org/w/index.php?title=ირანი&oldid=247254"-შე