ყაზახეთი
| ყაზახეთიშ რესპუბლიკა | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||
| ჰიმნი: Менің Қазақстаным (ჩქიმი ყაზახეთი) |
||||||
.svg) |
||||||
| ნანანოღა | ასტანა | |||||
| უკაბეტაშ ნოღა | ალმათი | |||||
| ოფიციალურ ნინა(ეფი) | ||||||
| რელიგია |
|
|||||
| თარობა | უნიტარულ გვერდო საპრეზიდენტო რესპუბლიკა ავტორიტარულ თარობაშ გიმე[2][3] | |||||
| - | პრეზიდენტი | ქასიმ-ჟომარტ ტოკაევი | ||||
| - | პრემიერ-მინისტრი | ოლჟას ბექტენოვი | ||||
| ფართობი | ||||||
| - | გვალო | 2,724,900 კმ2 (9-ა) | ||||
| - | წყარი (%) | 1.7 | ||||
| მახორობა | ||||||
| - | 2025 ფასებათ | 20,286,084 (65-ა) | ||||
| - | მეჭედალა | 7.44 ად/კმ2 (236-ა) | ||||
| ედპ (ჸუპ) | 2025 ფასებათ | |||||
| - | გვალო |  $693.415 მილიარდი[4] (40-ა) |
||||
| - | ართ მახორუშე | $43,610 (49-ა) |
||||
| აგი (2023) | 0.837 (მაღალი) (60-ა) | |||||
| ვალუტა | ტენგე  (KZT,) |
|||||
| ბორჯიშ ორტყაფუ | UTC+05:00 | |||||
| - | ზარხულიშ (DST) | UTC+06:00 (UTC) | ||||
| ქიანაშ კოდი | KZ | |||||
| Internet TLD | .kz დო .қаз | |||||
| ოტელეფონე კოდი | +7 | |||||
ყაზახეთი (ყაზახ. ⓘ qɑzɑqsˈtɑn; რუს. ⓘ, kəzɐxˈstan; ოფიციალურო ყაზახეთიშ რესპუბლიკა (ყაზახ. Қазақстан Республикасы; რუს. Республика Казахстан) — ტრანსკონტინენტურ ზუღაშ კარშა გიშალიშ უღვენ სახენწჷფო ცენტრალურ აზიას, ნამუშ მორჩილ ნოროთ წყარმალუ ურალიშ ბჟადალშე ხვადუ ბჟაეიოლ ევროპას.[კომ. 3] ოორუეშე დო ბჟადალშე უხურგანს რუსეთი, ბჟაეიოლშე — ჩინეთი, ობჟათე-ბჟაეიოლშე ყირგიზეთი, ობჟათეშე უზბეკეთი, ობჟათე-ბჟადალშე — თურქმენეთი, კასპიაშ ზუღაპიჯიშ ღოზით. ქიანაშ ნანანოღა რე ასტანა, უკაბეტაშ ნოღა, კულტურული დო ეკონომიკურ ცენტრი — ალმათი.
ყაზახეთი ფართობიშ მეჯინათ რე მოსოფელიშ სიკაბეტათ მაჩხორა ქიანა დო უკაბეტაშ სახენწჷფო, ნამუსჷთ ზუღაშ კარშა გიშალ ვაუღჷნ. ქიანაშ ფართე ტერიტორიაშ მეხოლაფირო გვერდ უკებჷნა ზუგუამ პლატოეფს დო ველეფს, ხოლო ნასუმორ — რზენეფს; ობჟათე დო ბჟაეიოლ ხურგეფ აკმიქიმინუ დაბალგვალამ რაიიონეფით. ყაზახეთიშ მახორობაშ მუდანობა აკმადგინანს 20 მილიონშე უმოსის, მახორობაშ მეჭედალა მოსოფელს ართ-ართ არძაშე უდაბალაშ რე — კვადრატულ კილომეტრშა 6 კოჩ მოურს.[7] ეთნიკურ ყაზახეფი მახორობაშ უმენტაშობას წჷმარინუანა, მუჟანსჷთ ეთნიკურ რუსეფი — შანულამ უჭიჭაშობას. ყაზახეთი ოფიციალურო სეკულარულ სახენწჷფო რე, ნამუშ მახორობაშ უმენტაშობა მუსლიმ რე, მარა ჸუნს კაბეტ ქირსიანულ ჯარალუათ.
ყაზახეთი დოხორელ რდჷ დიო ხოლო პალეოლითიშ ბორჯიშე. ჯვეშო თე ტერიტორიას დომინირენდეს შხვადოშხვა გეგია ირანულ კათეფი, მუჭომით რდჷ საკეფი, მასაგეტეფი დო სკვითეფი, თაშნეშე სპარსეთიშ აქემენიანეფიშ იმპერია ობჟათეშე გითმიძინანდჷ. VI ოშწანურაშე რეგიონშა ქუმორთეს თურქულ გეგია კათაქ. XIII ოშწანურას, თე რეგიონ ქჷდიჸუნუ მონღოლეთიშ იმპერიაქ ჩინგიზ-ყაენიშ დუდალათ. XV ოშწანურას, ორქოშ ურდუმიშ აკოცჷმაშ უკული, მეხოლაფირო თეხანურ ყაზახეთიშ ტერიტორიაშმაიდას გიჭყჷ ყაზახეთიშ სახანოქ. XVIII ოშწანურაშახ, ყაზახეთიშ სახანოქ აკოცჷ სუმ ჟუზო (თურობურ დორთუალა), ნამუეფჷთ თაშ-თაშ გეგნონქოლჷ დო ქჷდიჸუნუ რუსეთიშ იმპერიაქ; XIX ოშწანურაშ შქა წანეფს, ნთელ ყაზახეთი ნომინალურო რდჷ რუსეთიშ გამაგალაშ გიმე.[8] 1917 წანაშ რუსეთიშ რევოლუციაშ დო გემაჸვენჯ ომენოღალე ლჷმაშ უკული, სხუნუეფიშ რსხუშ აკოდგინალუაშა მიშმალ რუსეთიშ სფსრ-შ ავტონომიურ რესპუბლიკათ გჷნირთუ. 1936 წანას, ქიანაშ სტატუსიქ ეიკინჷ მორსხუე რესპუბლიკაშ დონეშა. სხუნუეფიშ თარობაქ რესპუბლიკაშა გენნახორუ რუსეფ დო შხვა ერეფიშ წჷმმარინაფალეფი, ნამუშ შედეგო სხუნუეფიშ ბორჯის ეთნიკურ ყაზახეფქ უჭიჭაშობას წჷმარინუანდეს მუნეფიშ რესპუბლიკას. ყაზახეთი რდჷ ეკონია რესპუბლიკა სხუნუეფიშ რსხუშ აკოდგინლუას, ნამუქჷთ 1991 წანას, სხუნუეფიშ რსხუშ აკოცჷმაშ ბორჯის გჷმაცხადუ ზოხორინალაშენ.
ყაზახეთი დომინირენს ცენტრალური აზიას მუჭოთ ეკონომიკურო, თეშ პოლიტიკურო, ნამუთ რეგიონიშ ედპ-შ 60%-ის უნარღეღჸვენს, თარო მუშ ნაფთობიშ დო გაზიშ ხერეჭუათ; თაშნეშე უღჷ ქვერსემ მინერალურ რესურსეფი,[9] მაჸვენჯ პოზიციეფს იკენს მოსოფელიშ რკინაშ დო ვარჩხილიშ მუმაპალუ ქიანეფს შქას.[10] თაშნეშე ყაზახეთის უღჷ არძაშე უმაღალაშ ადამიერიშ გოვითარაფაშ ინდექსი რეგიონს. უნიტარულ კონსტიტუციურ რესპუბლია რე;[11] მარა თიშ თარობა რე ავტორიტარული.[12][13] მარა, 2019 წანას ნურსულთან ნაზარბაევიშ გინორინაშ უკული, ნამუთ ქიანას დუდენდჷ ზოხორინალაშ მოპალუაშე, ბიჯგიქ ქიმიაჩჷ ქიანაშ დემოკრატიზაციას დო პოლიტიკურ რეფორმეფს. ყაზახეთი გეჸვენჯ ერეფოშქაშე ორგანიზაციეფიშ მაკათურ რე: გოერო, მოსოფელიშ ვაჭრუაშ ორგანიზაცია, ზოხორინელი სახენწჷფოეფიშ წორომაჸალობა, შანხაიშ წოროხანდაშ ორგანიზაცია, ევრაზიული ეკონომიკური რსხუ, კოლექტიური უშქურანჯალაშ აპიჯალაშ ორგანიზაცია, ევროპაშ უშქურანჯალაშ დო წოროხანდაშ ორგანიზაცია, ისლამური წოროხანდაშ ორგანიზაცია, თურქული სახენწჷფოეფიშ ორგანიზაცია დო თურქული კულტურაშ ერეფოშქაშე ორგანიზაცია.
ჯოხოდვალა
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]- ოფიციალური: ყაზახეთიშ რესპუბლიკა.
- ოდაბადური: Қазақстан; Qazaqstan Respublikasy
გეოგრაფია
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]ქიანა იდვალუაფუ ცენტრალურ აზიას დო უკჷნებუ 2.717.000 კვ.კმ. ათე მაძირაფალით მა-9 აბანი უკჷნებუ მოსოფელს. ყაზახეთიშ ტერიტორია გინოზინდილი რე კასპიაშ ზუღაშე ალტაიშ გვალეფშა. ომძღჷ ქიანეფი: რუსეთი, ჩინეთი, ყირგიზეთი, უზბეკეთი დო თურქმენეთი.
სახენწჷფო
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]- პოლიტიკური სისტემა: ოპრეზიდენტე რესპუბლიკა.
- სახენწჷფოშ მანჯღვერი: პრეზიდენტი კასიმ-ჟომარტ_ტოკაევი (2019 წანაშ 20 მელახშე).
- კანონიშდუმადვალუ ორგანო: ჟირპალატამი პარლამენტი, აკმოდირთუ სენატშე (47 მაკათური) დო მაჟილისშე (67 მაკათური).
დემოგრაფია
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]ადმინისტრაციული გორთუალა
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]ყაზახეთი ადმინისტრაციულო ირთუ 14 ოლქო (oblys) დო 3 ნოღათ (qalasy)
ოლქი მახორ. ფართ. ცენტრი
- აკმეჩეთი 519.8 226 000 ყზილ-ორდა
- აკმოლა 1006.8 92 000 ასტანა
- აქტობე 595.2 300 600 აქტობე (აკტიუბინსკი)
- ალმატი 2344.5 224 200 ალმაღი
- ატირაუ 383.5 118 600 ატირაუ (გურიევი)
- ბჟად. ყაზახეთი 538.4 151 300 ორალი (ურალსკი)
- ყარაგანდი 1230.3 428 000 ყარაგანდა
- კოსტანაი 1309.8 225 700 კუსტანაი
- მანგიშთაუ 276.2 156 600 აქთაუ (შევჩენკო)
- ობჟათე ყაზახეთი 1723.1 117 300 შიმკენტი
- პავლოდარი 880.7 124 800 პავლოდარი
- ბჟაეიოლ ყაზახეთი 1334.4 283 300 ოსკემენი (უსტ-კამენოგორსკი)
- ოორუე ყაზახეთი 1167.9 123 200 პეტროპავლი (პეტროპავლოვსკი)
- თარაზი 857.7 144 300 თარაზი (ჟამბილი)
რესურსეფი ინტერნეტის
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]- Kazakhstan national tour operator, Official website of KAZAKHSTAN-REISEN Archived 2017-05-27 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
- Caspian Pipeline Controversy from the Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives
- Country Profile from BBC News
- Kazakhstan information from the United States Department of State
- Portals to the World from the United States Library of Congress
- Kazakhstan at UCB Libraries GovPubs
- Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kazakhstan Archived 2011-09-29 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
- World Bank Data & Statistics for Kazakhstan
- Kazakhstan Internet Encyclopedia Archived 2021-02-22 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
- Kazakhstan at 20 years of independence, The Economist, Dec 17th 2011
- "Blowing the lid off" - Unrest in Kazakhstan, The Economist, Dec 20th 2011
- New Religion Law restricts religious freedom in Kazakhstan
- The Region Initiative (TRI)
- Country Facts from Kazakhstan Discovery
- 2008 Human Rights Report: Kazakhstan. Department of State; Bureau of Democracy, Human Rights and Labor
- Key Development Forecasts for Kazakhstan from International Futures
- თარობა
- Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kazakhstan Archived 2011-09-29 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
- E-Government of the Republic of Kazakhstan
- Government of Kazakhstan Archived 2019-08-10 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
- President of the Republic of Kazakhstan Archived 2008-09-27 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
- Chief of State and Cabinet Members Archived 2013-09-17 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
კომენტარეფი
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]- ↑ აკა სახენწფო ნინა რე, ნამუთ გჷმირინუაფუ სათარობო საქვარუეფს, კანონდვალუას დო ოფიციალურ ოკითხირეეფს.[1]
- ↑ აღიარებულ რე მუჭოთ ოფიციალურ ნინა, ნამუთ გჷმირნუაფუ სახენწჷფო დჷნაწესებუეფს დო ორგანიზაციეფს სახენწჷფო ნინაწკჷმა ართო.[1]
- ↑ ყაზახეთიშ ტერიტორიაშ დოხლაფირო 4%, წყარმალუ ურალიშ ბჟადალშე იდვალუაფუ ბჟაეიოლ ევროპას.[5][6]
სქოლიო
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]- 1 2 ყაზახეთიშ რესპუბლიკაშ კონსტიტუცია, ბირგული 7. კითხირიშ თარიღი: 9 November 2024.
- ↑ Frontline democracy and the battle for Ukraine. Democracy Index 2022. The Economist Intelligence Unit (2023). კითხირიშ თარიღი: 21 October 2023.
- ↑ Official website of the President of the Republic of Kazakhstan. კითხირიშ თარიღი: 18 April 2024.
- ↑ World Economic Outlook Database, April 2024 Edition. (Kazakhstan). International Monetary Fund (16 April 2024). კითხირიშ თარიღი: 17 April 2024.
- ↑ (2008) Asia. Cherrytree Books, ხს. 14. ISBN 978-1-84234-461-3.
- ↑ (29 September 2021) World Factbook. Washington, D.C.: Central Intelligence Agency. Kazakhstan: Geography
- ↑ Kazakhstan's population reaches 20 million. President Tokayev congratulates his fellow citizens (en). kursiv.kz (2023-11-16). კითხირიშ თარიღი: 2023-11-17.
- ↑ Galiev, Anuar (1998). Traditional Institutions in Modern Kazakhstan. Src-h.slav.hokudai.ac.jp. კითხირიშ თარიღი: 4 December 2011.
- ↑ Zarakhovich, Yuri. “Kazakhstan Comes on Strong“, 27 September 2006. კითხირიშ თარიღი: 13 December 2015.
- ↑ USGS Silver Production Statistics. კითხირიშ თარიღი: December 23, 2024.
- ↑ Kazakhstan/Qazaqstan Constitution. კითხირიშ თარიღი: 27 December 2016.
- ↑ Democracy Index 2010: Democracy in retreat. Economist Intelligence Unit (6 December 2010). კითხირიშ თარიღი: 26 January 2017.
- ↑ Democracy Index 2022. Economist Intelligence Unit. კითხირიშ თარიღი: 14 April 2023.