შუმერი

ქუა მარჭვალურ მუკნაჭარათ ლაგაშიშე.

შუმერი (შუმერულო ki-en-ĝir₁₅) — უჯვეშაშ ცივილიზაცია მესოპოტამიას ჯვ. წ. VI - ჯვ. წ. III ვითოშწანურეფს. ასეშო შუმერულ ცივილიზაცია ჩქინო ჩინებულ უჯვეშაშ კულტურა რე. საეგებიოთ, ზუსტას შუმერეფქ გჷმიგონეს ირიგაცია, ბარბალ დო ჭარალუა.

ჯვეში მესოპოტამია
ასირიოლოგია
ქიანეფი / იმპერიეფი
შუმერი: ურუქი – ური – ერიდუ
ქიში – ლაგაში – ნიფური
აქადიშ იმპერია: აქადი
ბაბილონი – ისინი – სუზა
ასურეთი: აშური – ნინევია
დურ-შარუქინი – ნიმრუდი
ბაბილონეთი – ქალდეა
ელამი – ამორიტეფი
ხურიტეფი – მითანი
კასიტეფი – ურარტუ
ქრონოლოგია
შუმერიშ მაფეფი
ასურეთიშ მაფეფი
ბაბილონიშ მაფეფი
ნინა
მარჭვალური ჭარალუა
შუმერული ნინა – აქადური ნინა
ელამური ნინა – ხურიტული ნინა
მითოლოგია
ენუმა ელიში
გილგამეში – მარდუქი

შუმერულ ნოღა-სახენწჷფოეფიშ გოჭყაფა

ადამიერიშით ობჟათე შქაწყარმალონაშ ატებაქ დიჭყჷ ჯვ. წ. VI - ჯვ. წ. V ვითოშწანურეფს, თაქ დოხორელ თურეფი უკიდაშ გაჭირებას ოხორანდეს, რეგიონს ძალამ მორჩილო რდჷ დიხაშხანდუალაშო ორგებელ დიხეფი. ხვალე ჯვ. წ. IV ვითოშწანურაშო დიჭყეს თურეფქ აკოკათუა დო ევფრატიშ წყარპიჯის ირიგაციულ სისტემეფიშ აკოგაფა. საირიგაციო სისტემაშ აკოქიმინუაქ მოსალიშ ძინა დო პროდუქციაშ ეშაყარუაშ შილებუამობა გჷმიჭანუ, ნამუსჷთ მუშჸურე მაჸუნჷ ხანდაშ დიფერენციაციაქ დო მოგვიანაფათ, კლასეფიშ გჷმოქიმინუაქ.

თაშნეშე ქჷდიჭყუ ხორუეფიშ ძინაქ დო ნოღეფიშ გჷმოქიმინუაქ. ჯვ. წ. III ვითოშწანურაშ დაჭყაფუს კაბეტ ხორუეფს, სოდე ოხიდეფ რდჷნ, გოლუანეფ ქჷგულუეს, თაშ წჷმიქიმინეს მაართა ნოღეფქ. ოხიდეფ ვარსულენდეს ხვალე რელიგიურ კულტიშ პატჷცემაშ ფუნქციას, თაშნეშე თინა რდჷ ჯარალობურ რინაშ ცენტრ დო იჩუალუაფუდჷ მოსალიშ შუში. დოხოლაფირო ჯვ. წ. 3000 - ჯვ. წ. 2900 წანეფს ოხიდეფიშ მეურნობაქ თეშ გერთულჷ, ნამჷ-და ოხვილურქ იჸუ უმოს რთულ ეჭარუაშ სისტემაშ აკომუშებაქ, ნამუქჷთ გოპიჯჷ ჭარალუაშ აკოქიმინუა.

თიმ ბორჯიშო დორსხუაფულ უკაბეტაშ შუმერულ ნოღეფ რდჷ: ერიდუ, ნიფური, ქიში, ლაგაში, ურუქი, ური დო უმა.

ჭარალუაშახიან ბორჯ დო ჭარალუაშ გოჭყაფა

შუმერეფქ ჭარუა დიხაჭაბუშ ფირფიტეფს აჭირფანათ დიჭყეს. ირ სიმბოლო მუდგაინ მეკონს შანენდჷ, ვარ-და თე მეკონწკჷმა მერსხილ ჩინებას. სამანგათ, სიმბოლო "კუჩხეფი" შანენდჷ გილულას, მოულას, მოღალას, გერინას. თეშნერო, გრამატიკულ ფორმეფ ჭარალუას ვარდჷ, დო თენა დუდმაართაშე ვართ რდჷ ოხვილური, თიშ გეშა ნამჷ-და დოკუმენტეფს ეიხანტუაფუდჷ ხვალე ცირფეფ დო გჷმაკოროცხალ პროდუქტეფიშ სიმბოლოეფი. ხვალე ჯვ. წ. 2400 წანაშო მიპალუ მარჭვალურ ჭარალუაქ თი მეჯინა, ნამჷ-და თიშ მეშქაშობათ შილებუამქ იჸუ ინფორმაციაშ რსულჸოფურო გჷნოჩამა.

მარჭვალურ ჭარალუამ ფილა

მუთ ოხუ მანჭვალურ ჭარალუას, დიხაჭაბუშ ფირფიტას ძალამ რთულ რე სიმბოლოეფიშ ეხანტუა, თეშენ ბორჯიშ განწეხანს მიღჷ სიმბოლოეფქ თი ფორმა, ნამუსჷთ მარჭვალურ ჭარალუაშ სახეთ იბჩინენთჷნ.

მარჭვალურ ჭარალუათ აკოქიმინელ მუკნაჭარეფიშ დოგურაფაქ ოძირუ, ნამჷ-და თე ბორჯის ობჟათე შქაწყარმალონას ოხორანდჷ ჟირ შხვადოშხვა ერი, ნამუეფჷთ ჟირირსულას გინორთელ ნინაშა რაგადანდეს დო ჭარჷნდეს, თენეფ რდეს შუმერულ ნინა დო აქადურ ნინა. შუმერულ ნინა ვაუმუჯგირუანდჷ აკა ჩინებულ ნინას, აქადური — ორხველჷ ბჟაეიოლ სემიტურ ნინეფს. შილებე, თიმ ბორჯის ოხორანდესკონ შხვადოშხვა თურეფი, მარა თინეფიშ გეშა ჩინებეფს ჩქინდა ვამუჭირინაფუდჷკონ.

უჯვეშაშ შქაწყარმალურ ტექსტეფი (ჯვ. წ. 2900 - ჯვ. წ. 2500) ჭარილ რე ხვალე შუმერულ ნინაშა. მორო, თენა ვაშანენს ნამჷ-და, ბჟაეიოლ სემიტეფ თე ბორჯის ვახორანდეს შქაწყარმალონასჷნ, მუჟანსჷთ ჯვ. წ. 2350 წანაშახ ობჟათე მესოპოტამიას უმოსო მოდვალირ რდჷ შუმერულ ნინა, ცენტრალურ დო ოორუე მესოპოტამიას უმოსო — სემიტურ ნინეფ რდჷ.

არქეოლოგიურ მასალეფიშ გეპონუათ, შილებე ივუზურუათ, ნამჷ-და თე ბორჯის შუმერეფს დო სემიტეფს შქას ეთნიკურ ნერჩიშა კონფლიქტეფ ვაუღჷდეს, საეგებიოთ, თინწკჷმა კათა ფართო კატეგორიეფით ვახენჯღვარენდეს, ართიანწკჷმა ლჷმენდეს უმოს მორჩილ ართულეფი, ნოღეფ დო თურეფი. არძა მესოპოტამალიშ მუშჯოხოდვალა რდჷ "უჩადუდამი", შუმერულო ùĝ saĝ gíg-ga აქადურო ცალმატ-კაქადი.

თიშ გეშა, ნამჷ-და თიმბორჯიან ისტორია ჩქინო უჩინებუ რენ, ისტორიკოსეფ ხემანჯღვერენა არქეოლოგიურ პერიოდიზაციათ. არქეოლოგეფ გიშმართჷნა ჭარალუაშახიან ბორჯის (ჯვ. წ. 2900 - ჯვ. წ. 2750), ნამუთ ჟირ გიმენბორჯო ირთუ დო ოროდოაინ დინასტიაშ ბორჯის (ჯვ. წ. 2750 - ჯვ. წ. 2310), ნამუთ სუმ გიმენბორჯო ირთუ.

ეიშინუას ოკო, ნამჷ-და უჯვეშაშ მარჭვალურ ჭარალუა ედომუშამ ობჟათე მესოპოტამიას ედომუშამო იდენტურ რდჷ, ნამუთ მოფირქებუანა, ნამჷ-და თიქ სოდგაინ ართ აბანს გიმიქიმინჷ დო თე აბან თიჯგურა შანულამ რდჷ, ნამჷ-და მესოპოტამიაშ შხვა მახორობაქჷთ გინიღჷ თეურეშე ჭარალუა. საეგებიოთ, თექ ნოღა ნიფურს მოხვადჷ. თე ნოღას რდჷ ღორონთ ენლილიშ ოხიდა, ნამუსჷთ არძა "უჩადუდამ" პატისცენდჷ, მარა არძა "ნომს" დორხველ ღორონთ ჸუნდჷ. საეგებიოთ, ნიფურ სახენწჷფოშახიან შუმერიშ რელიგიურ ცენტრ რდჷ, თეჯგურათ დოსქიდჷ მოგვიანეთ, მორო თინა დღას ვარდჷ პოლიტიკურ ცენტრი.

ორდოიან დინასტიაშ ბორჯი

ჯვ. წ. III ვითოიშწანურაშ დალიას, შუმერეფქ გაჭყეს ართნერ პრიმიტიულ ისტორია, თ. ჯ. "მაფეფიშ ერკებული" ანუ თი მაფეფიშ ერკებული, ნამუეფჷთ მესოპოტამიაშ ნოღეფს მაფენდეს. თე ერკებულს მოხვადეს ხვალე ისტორიულ მაფეფქ ვარჷნ, თაშნეშე მითურ პერსონაჟეფქჷთ. თეშ მოხ, ერკებულ ვედიცქვანდუ ვართ სიზუსტათ, თიშენ ნამჷ-და კანკალე მაფეფ ვართ ართმაჟირას გეჸუნაფათ მაფენდეს, ვარინ პარალელურო, კანკალე ხვალე მაფა ვარ უმაღალაშ ქურუმჷთ რდჷ.

"წყუბუმშახ" მაფეფ ართამო მითიურო მირჩქინუაფჷნა, ისტორიკოსეფ კოროცხჷნა, ნამჷ-და რეალურო, ხვალე წყუბუმიშუკულიან მაფეფ რდეს. თეშნერო, წყუბუმიშ უკულ ქიშიშ მაართა დინასტიაშ გამაგალა უხვადუ არქეოლოგიურ ორდოდინასტიურ ბორჯის.

ქიშიშ მაართა დინასტიაშ ეკონია მაფა რდჷ ენ-მებარაგესი, ნამუშ გეშა ჩინებულ რე ვა ხვალე "მაფეფიშ ერკებულშე", თიში დორხველ მუკნაჭარეფშეთ. თინა რე მაართა გამაგე, ნამუშ გეშა მიღჷნა ჩინებეფინ. თინა ლჷმენდუ ელამწკჷმა. თიშ ქომოლსქუა აგი — ოცადუდჷ ქიშის ქჷდოყუნაფუდუკო ურუქი. ურუქიშ მაუნჩაშეშ სხუნუ უკვე გეჯერებულ რდჷ დოჸუნალაშე, მარა ოკათე შაყარუაქ მაფათ გეგშაგორჷ გილგამეში დო გინოჭყვიდჷ აწორინალა. აგის ურუქიქ ვეიაჭოფჷ დო საბოლათ აძვილებურქ იჸუ, ქჷდოჸუნაფუდუკო გილგამეშისჷნ.

გილგამეშიშ გეშა მოგვიანეთ აკიქიმინჷ ლეგენდეფიშ ნთელ სერიაქ დო ჩინებულ გილგამეშიშ ეპოსიქ, თეშენ ძალამ რთულ რე თიშ გიშასხუნუა დო მუ რდჷ ნანდულ ისტორიულ ფაქტეფი, ნამუთ ისტორიულ გილგამეშის მითმიარსხუ დო მუქჷთ აკირსხუ უკულინ. ხვალე თიშ რაგად შილებე, ნამჷ-და რეალურ გილგამეშ მართალოთ შანულამ პიჯ რდჷ, თიშენ ნამჷ-და, თიქ თაშ გაშინჷ დუდ წჷმოხონეფს.

გილგამეშით იჭყაფუ ორდოიან დინასტიაშ მაჟირა პერიოდი. თე ბორჯიშ გეშაჩინებეფ ოხიდეფიშ ომიშნაველე არქივეფშე დო ოგურაფალ ტექსტეფშე მიღჷნა. თე ბორჯის შურუფაქიშ თურეფიშ აკოკათუა მიშმეშჷ ოურდუმე რსხუშა, ნამუშ თარ ნოღა რდჷ ურუქი. ურუქის საეგებიოთ გილგამეშიშ წჷმოხონეფ მაფენდეს.

ურიშ ობურჯაფე ერტეფ ჯვ. წ. XXVII ოშწანურა.

ურუქიშ უკული ჯვ. წ. XXV ოშწანურას, წჷმი აწიკინჷ შუმერულ ნოღა ურიქ. არქეოლოგეფიშით მეგორაფილ რე ანდა დინდარულ საფულაშა. მეგორაფილ რე ანდაღებულ ქუალეფშა, ნამუეფჷთ ინოეთშე, ოორუე ავღანეთშე დო შხვა ქიანეფშე რე მიშაღალირი, თეს ოძირანს ურიშ გამაგეეეფიშ სიდინდარა დო ვაჭრუაშ წუმოძინა. ინდოეთწკჷმა ვაჭრუა, საეგებიოთ, ოზუღე რზალეფით მუთმოხვადუდჷ.

რესურსეფ ინტერნეტის

• "История Востока" (Восток в древности) подготовленная Институтом Востоковедения РАН
• "შუმერები" მ. ბელიცკი მოსკოვი 2000
• "ბიბლიური გორები" ერიხ ცერენი მოსკოვი 1986