ახალი ზელანდია
| New Zealand | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||
| ჰიმნი: ღორონთ დოთხილე ახალ ზელანდია (მაორი. Aotearoa) God Save the King[n 1] (მაორი. Me tohu e te Atua) |
||||||
 |
||||||
| ნანანოღა | ველინგტონი | |||||
| უკაბეტაშ ნოღა | ოკლენდი | |||||
| ოფიციალურ ნინა(ეფი) | ინგლისური, მაორი | |||||
| რელიგია |
|
|||||
| თარობა | უნიტარულ საპარლამენტო კონსტიტუციურ მონარქია | |||||
| - | მონარქი | ჩარლზ III | ||||
| - | გენერალ-გუბერნატორი | სინდი კირო | ||||
| - | პრემიერ-მინისტრი | კრისტოფერ ლუქსონი | ||||
| ფართობი | ||||||
| - | გვალო | 263,310[3] კმ2 (75-ა) | ||||
| - | წყარი (%) | 1.6 | ||||
| მახორობა | ||||||
| - | 2025 ფასებათ | 5,334,270 (121-ა) | ||||
| - | მეჭედალა | 19.7 ად/კმ2 (204-ა) | ||||
| ედპ (ჸუპ) | 2025 ფასებათ | |||||
| - | გვალო | $298.93 მილიარდი (67-ა) | ||||
| - | ართ მახორუშე | $55,450 (36-ა) | ||||
| აგი (2023) | 0.938 (ძალამ მაღალი) (17-ა) | |||||
| ვალუტა | ახალზელანდიური დოლარი (NZD) |
|||||
| ბორჯიშ ორტყაფუ | UTC+12 | |||||
| - | ზარხულიშ (DST) | UTC+13 (UTC) | ||||
| ქიანაშ კოდი | NZ | |||||
| Internet TLD | .nz | |||||
| ოტელეფონე კოდი | +64 | |||||
 |
||||||
ახალ ზელანდია (მაორი. ⓘ; ინგლ. New Zealand) — კოკ სახენწჷფო რჩქალ ოკიანეშ ობჟათე-ბჟადალშე. აკმოდირთუ ჟირ თარ სქირონიშ მასივშე — ოორუე კოკშე (მაორი. Te Ika-a-Māui), ობჟათე კოკშე (მაორი. Te Waipounamu) დო 600-შე უმოს მორჩილ კოკშე. ფართობიშ მეჯინათ მაამშვა კოკ სახენწჷფო რე, იდვალაუფუ ავსტრალიაშ ბჟაეიოლშე ტასმანიაშ ზუღაშით, ახალ კალედონიაშ, ფიჯიშ დო ტონგაშ კოკეფიშ ობჟათეშე. ქიანაშ ანდაკორობამ ტოპოგრაფია დო არგამა გვალაშ კონკეფი, თინეფს შქას ობჟათე ალპეფი (მაორი. Kā Tiritiri o te Moana), ტექტონიკურ ეკინეფიშ დო ვულკანურ ეშაგორგოთუეფიშ დოინალაფა რე. ქიანაშ ნანანოღა რე ველინგტონი დო უკაბეტაშ ნოღა — ოკლენდი.
ახალ ზელანდიაშ კოკეფ რდეს ეკონია კაბეტ დახორალო ორგებელ აბანეფი, სოდე ადამიერეფქ დიხორესჷნ. 1280-1350 წანეფიშ ოშქაშეთ, პოლინეზიარეფქ კოკეფს ქიდიხორეს დო უკულიანს გიშაკერზაფილ მაორიშ კულტურა განჭეს. 1642 წანას, ჰოლანდიარ მარკვიალ აბელ ტასმანი რდჷ პირველ ევროპალი, ნამუქჷთ ახალ ზელანდია ძირჷ დო დინიჭარჷნ. 1769 წანას, ბრიტანალ მარკვიალ კაპიტან ჯეიმს კუკი რდჷ პირველ ევროპელი, ნამუქჷთ ახალ ზელანდიას კუჩქ გედგჷ დო რუკა გაჭყჷნ. 1840 წანას, გოართოიანაფილ ომაფეშ დო მაორიშ ნჯღვერეფიშ წჷმმარინაფალეფქ ხე მაჭარეს ვაიტანგიშ ხეკულუას, ნამუჷთ რზა გოუნწყჷ ბრიტანეთიშ სუვერენიტეტიშ გჷმოცხადებას თიმ წანას დო 1841 წანას ახალ ზელანდიაშ გურგინიშ კოლონიაშ დორსხუაფას. უკულიანს, კოლონიურ თარობაშ დო მაორიშ თურეფს შქას კონფლიქტეფიშ სერიაქ გჷმიჭანუ მაორიშ დიხეფიშ კაბეტ ნორთიშ გიმოჩამა დო კონფისკაცია. 1907 წანას ახალ ზელანდიაქ დომინიონო გჷნირთუ; 1947 წანას რსულ ზოხორინალა მიპალჷ, მონარქიქ — სახენწჷფოშ მადუდეშ პოსტ ქეიტჷ. ასე, ახალ ზელანდიაშ დოხოლფირო 5.3 მილიონ მახორობაშ უმენტაშობა ევროპულ გოჭყაფაშ რე; ჯინჯიერ მაორეფ არძაშე უკაბეტაშ უჭიჭაშობას წჷმარინაუნა, ნამუეფსჷთ გეჸუნა აზიალეფ დო პასიფიკეფი (რჩქალ ოკიანეშ ახალ ზელანდიარეფი). თეშ გათოლწონუათ, ახალ ზელანდიაშ კულტურა თარო მაორეფიშ დო ორდოიან ბრიტანალ მახორუეფშე ეთმეჭოფუნს ოდუდეს, მარა ეკონია ბორჯის გიძინჷ მაძინუ იმიგრაციაშ გეშა. ოფიციალურ ნინეფ რე ინგლისური, მაორი დო ახალ ზელანდიაშ ჟესტეფიშ ნინა, სოდე დომინანტურ რე ინგლისურ ნინაშ აბანობურ დიალექტი.
წუმოძინელ ქიანა, ახალ ზელანდია, პირველ რდჷ, ნამუქჷთ მინიმალურ ხეშქირა მიშეღჷნ დო ოსურეფს ხონარიშ მეჩამაშ ნება მეჩჷნ. ქიანაშ რინაშ ხარისხიშ დო ადამიერიშ ნებეფიშ ერეფოშქაშე ოზჷმალეფს ძალამ მაღალ აბანს იკენს დო მოსოფელს კორუფციაშ გოჩამაშ ართ-ართ არძაშე დაბალ დონე უღჷ. ქიანას იძირებე უწორწალაშ კარაკან დონე, თინეფს შქას სტრუქტურულ უწორწალა ქიანაშ მაორ დო ევროპულ მახორობაშ შქას. 1980-იან წანეფს ახალ ზელანდიას შანულამ ეკონომიკურ თირუეფქ იმანჯჷ, ნამუქჷთ ქიანა პროტექციონისტულშე ლიბერალიზებულ დუდიშლ ვაჭრუაშ ეკონომიკაშა გეგნიჸონჷ. ქიანაშ ეკონომიკას დომინირენს ნინალაშ სექტორი, ნამუსჷთ მოჸუნს ოხერეჭე სექტორ დო ოფუტეშ მეურნობა; ერეფოშქაშე ტურიზმ თაშნეშე მიშნაველიშ შანულამ წყუ რე. ახალ ზელანდიას დო ავსტრალიას მეჭედელ ურთიართობა უღჷნა დო იკოროცხუ, ნამჷ-და თინეფს უღჷნა ჸონიერ ტრანს-ტასმანიურ იდენტობა, ნამუთ ოდუდეს ეთმეჭოფუნს ბრიტანულ კოლონიზაციაშ ოშწანურეეფშე. ქიანა ანდა ერეფოშქაშე ორგანიზაციაშ დო ფორუმიშ მაკათურ რე.
ეროვნულ დონეშა, კანონმადვალ ხეშუულებაშა გინოჩამილჷ რე გიშაგორუ, ართპალატამ პარლამენტი, ემაჸონაფალ პოლიტიკურ ხეშუულებას მანჯენს თარობა, ნამუსჷთ დუდენს პრემიერ-მინისტრი, ნამუთ ასეშო რე კრისტოფერ ლუქსონი. ქიანაშ მაფა რე ჩარლზ III. ნამუთ ქიანას წჷმორინელ რე გენერალ-გუბერნატორ, სინდი კიროშ სახეთ. ახალ ზელანდია ირთჷ რე 11 რეგიონულ სხუნუთ დო 67 ტერიტორიულ ორგანოთ აბანობურ დუდგამაგალაშ ღანკეფით. ახალ ზელანდიაშ ომაფე თაშნეშე იკათუანს ტოკელაუს (დოჸუნელი ტერიტორია); კუკიშ კოკეფს, ნიუეს (დუდგამაგე სახენწჷფოეფ ახალ ზელანდიაწკჷმა დუდიშულ ასოციაციას) დო როსიშ ტერიტორიას, ნამუთ წჷმარინუანს ახალ ზელანდიაშ ტერიტორიულ პრეტენზიას ანტარქტიდას.
ეტიმოლოგია
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა].jpg)
პირველ ევროპულ მოშარეეფი, ნამუეფქჷთ ახალ ზელანდიას ესურესჷნ რდეს ჰოლანდიარ მოშარე აბელ ტასმანი, ნამუქჷთ კოკეფს გიოდჷ ჯოხო სტეტენ-ლენდი (Staten Land), ანდანე მიოჩქუდჷ, ნამჷ-და თინეფ სტეიტენ-ლენდიშ ნორთ რდჷნ დო იაკობ ლემერქ კოკეფს ობჟათე ამერიკაშ ობჟათე მუხურშე თოლ მაკინდჷნ.[4][5] გეჸვენჯ 1643 წანას, ჰენდრიკ ბროუვერქ დანტკიცჷ, ნამჷ-და ობჟათე ამერიკაშ დიხა ხვალე მორჩილ კოკ ვა რდჷნ დო ჰოლანდიარ კარტოგრაფეფქ ომანგეთ ტასმანიშ მენაგორეფ კოკის Nova Zeelandia ჯოხო გინუდვეს ჰოლანდიურ საგრაფო ზელანდიაშ პატიოცემელო.[4][6] მოგვინაეთ თე ჯოხოქ გაინგლისურებულქ იჸუ დო ახალ ზელანდიათ გჷნირთუ.[7][8]
მაორულ ნინაშა ახალ ზელანდიაშ ჯოხოდვალა იჭარუაფუდჷ მუჭოთ Nu Tireni (Nu Tirani გჷმირაგადუაფუდჷ Te Tiriti o Waitangi). 1834 წანას, მაორულ ნინაშა ჭარილ დოკუმენტიქ "მაორი. He Wakaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tireni", გინოთანგილქ იჸუ ინგლისურ ნინაშა მუჭოთ ახალ ზელანდიაშ ზოხორინალაშ დეკლარაცია. დოკუმენტ გახაზირეს Te W(h)akaminenga o Nga Rangatiratanga o Nga Hapu o Nu Tireni, ახალ ზელანდიაშ აკოკათელ თურეფქ დო ანგიქ ჯღონილქ იჸუ მაფა უილიამ IV-შა, ნამუსჷთ აღიარებულ აფუდჷ ახალ ზელანდიაშ აკოკათელ თურეფიშ შილა დო აღიარჷ დეკლარაცია ლორდ გლენელგიშა მენაჭარას.[9][10]
დემოგრაფია
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]ახალ ზელანდიაშ მახორობაშ მუდანობა 2009 წანაშ მუნაჩამეფით აკმადგინანს 4,213.418 ადამიერს. 1995 წანას მახორობაშ მუდანობა რდჷ 2,717,625, 2004 წანას 3,993,800, 2005 წანას 3,035,461, ედომუშამო ბოლო 12 წანაშ მალობას ახალ ზელანდიაშ მახორობაქ მირდჷ 1,485,793-ით, 2,8-შა. ოშქარე წანიერი რდუალა 0,92 %-იე (2007), 0,97% (2008), ანუ ბოლო 12 წანაშ გოძვენაშა ოშქაშე წანიერი რდუალა 1,42-იე.
ახალ ზელანდიას სქირალაშ კოეფიციენტი 2009 წანაშ მუნაჩამუეფით 13,94-იე ირი 100 კვ.კმ-ის, ღურალაშ კოეფიციენტიე 7 ირი 1000 კოჩის. ბოლო 12-20 წანაშ მალობას სქირალაშ დონე ლაჸაფენს 16,24-13,72-იშ ფარგალეფს. 1995 წანას დებადჷ 16 ადამიერქ ირი 1000 კოჩის, დო 2008 წანას -14 ირი 1000 კოჩის. სქირალა ოშქარი დონეს ინარჩუნენს, ღურალაქ მირკჷ - 1995 წანას 95 კოჩიქ დოღურ 1000 კოჩის, დო 2008 წანას 7 ადამიერქ ირი 1000 კაჩის. ორთაშობური რდუალაშ კოეფიციენტი 0,8-ის აკმადგინანს.
ახალ ზელანდიას იბადებუ უმოსი ქომოლკოჩი, ვინდარო ოსური, მეხოლ. 23 ანთასით უმოსი. 15-64 წანაშ ასაკიშო ქომოლკოჩეფიში დო ოსურეფიშ მუდანობა დახე იმანგებუ (მორჩილ მუდანობათ უპირატესობა უღუნა ქომოლკოჩეფს). მახორობაშ ხანობური სტრუქტურა 2009 წანაშ მუნაჩამუეფით თენერიე, 14 წანაშ ასაკიშ მეკოროცხუათ 66,5 % (თაიშე ქომოლკოჩეფი 1,404,143 დო ოსურეფი 1,399,530), 65 წანაშ ასაკიშ ჟიდო 12,8%-იე (ქომოლკოჩეფი 244,986, ოსურეფი 293,063).
ახალ ზელანდიაშ მახორობაშ რინაშ ოშქაშე ხანი 2009 წანაშ მუნაჩამეფით 80,36 წანა რე, ქომოლკოჩეფიშ 78,43 ,დო ოსურეფიშ 82,39. ოსურეფი უმოს ხანს ცხოვრენა ვინდარო ქომოლკოჩეფი. ჩვილეფიშ ღურალაშ კოეფიციენტი ირი 1000 ახალდჷნაბადშე 4,92-იე, თენეფშე ქომოლკოჩეფი 5,53, ოსურეფი 4,27.
რელიგია
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]2006 წანაშ მუნაჩამუეფით ახალ ზელანდიაშ მახორობაშ მეხოლ.56%, ქირსიანობაშ არძაშე უმოსი დენომინაციეფი წჷმორინაფილიე ანგლიკანეფით (14,9%), ლათინური გეზაშ კათოლიკეფით (12,4%), პრესვიტერიანეფი (10,9%), მეტოლისტეფით (2,9%), ბაპტისტეფით (1,3 %), შხვა ქირსიანეფით (9,4%), ახალ ზელანდიას ინდუიზმიშ დო ისლამიშ წჷმმარინაფალეფი შხუ რელიგიურ თემეფს წჷმარინუანა. შხვა რელიგიეფიში დო კონცეფციეფიშ წჷმმარინაფალეფიშ მუდანობა 0.5%-იე. ქიანას მოქმედენს მაორეფიშ სექტეფი-რაიტანა დო რინგაუ, ნამუშ გურაფა წჷმარინუანს კვიდრეფიშ რელიგიაშ დო ქირსიანეფიშ დორხველ დუს. ახალ ზელანდია რელიგიური კუნთხუთი მიარეფერუანი რე, თაქ ქირსიანობაშ დო კვიდრი მახორობაშ რელიგიური სიწიმინდეეფი ართიანშა აკმიწყორუ. თაშნერი ანალოგიური მოლინა ლაოსიშ რელიგიურ სტრუქტურეფს ვეგორე.
კომენტარეფი
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]რესურსეფი ინტერნეტის
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]- ახალ ზელანდიაშ თარობაშ ვებ-პორტალი Archived 2007-08-13 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
- კულტურაშ დო მონძალაშ სამინისტრო
- Statistics New Zealand Archived 2011-02-26 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
- ტურიზმი ახალ ზელანდიას
- Te Ara — ახალ ზელანდიაშ ენციკლოპედია
- NZHistory.net.nz ახალ ზელანდიაშ ისტორიაშ ვებ-ხასჷლა
- New Zealand\
- ტაროსი ახალ ზელანდიას
სქოლიო
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]- ↑ Protocol for using New Zealand's National Anthems. Ministry for Culture and Heritage. კითხირიშ თარიღი: 17 February 2008.
- ↑ New Zealand's national anthems (en). New Zealand Ministry for Culture and Heritage. კითხირიშ თარიღი: 18 September 2024.
- ↑ New Zealand Population (14 December 2024). კითხირიშ თარიღი: 14 December 2024.
- 1 2 Wilson, John (March 2009). "European discovery of New Zealand – Tasman's achievement", Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand.
- ↑ Bathgate, John. The Pamphlet Collection of Sir Robert Stout: Volume 44. Chapter 1, Discovery and Settlement. NZETC. ციტატა: „He named the country Staaten Land, in honour of the States-General of Holland, in the belief that it was part of the great southern continent.“ კითხირიშ თარიღი: 17 August 2018.
- ↑ Mackay, Duncan (1986). "The Search for the Southern Land", The New Zealand Book of Events. Auckland: Reed Methuen, 52–54 ხს..
- ↑ Wood, James (1900). The Nuttall Encyclopaedia: Being a Concise and Comprehensive Dictionary of General Knowledge. London and New York: Frederick Warne & Co, ხს. iii.
- ↑ McKinnon, Malcolm (November 2009). "Place names – Naming the country and the main islands", Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand.
- ↑ Grant (Lord Glenelg), Charles (1836). Extract of a Despatch from Lord Glenelg to Major-General Sir Richard Bourke, New South Wales. კითხირიშ თარიღი: 20 March 2021.
- ↑ პალმერი 2008.