კონგო (წყარმალუ)

კონგო
Congo River; Fleuve Congo; Rio Congo; Mto Kongo
	; წყარმალუ კონგო ნოღა კისანგანწკჷმა, კონგოშ დრ
დოხასიათაფა
სიგჷრძა	4,700 კმ კმ
ღანჩოშ ფართობი	4,014,500 კმ² კმ²
ღანჩო	კონგოშ ღანჩო
წყარმალუეფიშ ღანჩო	ატლანტიშ ოკიანე
წყარიშ ხარჯი	41,200 მ³/წმ მ³/წმ (ბანანა (ინაკათაფწკჷმა))
წყარიშ ნადუ
ოდუდე	ლუალაბა
• ორენი	კატანგაშ პლატო
• სიმაღალა	1,420 მ მ
• კოორდინატეფი	11°45′53″ ობჟ. გ. 26°30′10″ ელ. გ. /
აკაკათაფუ	ატლანტიშ ოკიანე
• სიმაღალა	0 მ მ
• კოორდინატეფი	კოორდინატეფი:6°04′30″ ობჟ. გ. 12°27′00″ ელ. გ. / 6°04′30″ ობჟ. გ. 12°27′00″ ელ. გ. /
ინაკათუ	(მარძგვ.) უბანგი, სანგა, ლუკუგა;; (კვარჩხ.) კასაი, ლომამი, ლულონგა
იდვალუაფუ
	; წყარმალუ კონგოშ ღანჩო
ქიანეფი	კონგოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა; კონგოშ რესპუბლიკა; ზამბია; ანგოლა
რეგიონი	ცენტრალურ აფრიკა
ნოღეფი	კინშასა, ბრაზავილი, კისანგანი, მატადი
კონგო ვიკიოწკარუეს

ათე ხასჷლა რე ცენტრალურ აფრიკას მალუ წყარმალუშ გეშა. შხვა შანულონეფიშ გეშა, ქძ. კონგო (მიარეშანულამი).

წყარმალუ კონგო (კონგო Nzâdi Kôngo, სუაჰ. Mto Kongo, ფრანგ. Fleuve Congo, პორტ. Rio Congo; კინოხ ჩინებულ მუჭოთ წყარმალუ ზაირი) — სიგჷნძათ მაჟირა წყარმალუ აფრიკას, ნამუთ ხვალე ნილოსის აკმასქიდუ; თაშნეშე თინა რე მასუმა უკაბეტაშ წყარმალუ მოსოფელს წყარიშ ხარჯიშ ნტირათ, ამაზონიშ დო განგი –ბრაჰმაპუტრაშ უკული. თენა რე მოსოფელიშ არძაშე უტომბაშ რეგისტრირაფილ წყარმალუ, ნამუშ ზჷმილ სიტომბე დოხოლაფირო 220 მეტრ რე.^[1] კონგო–ლუალაბა –ლუვუა –ლუაპულა –ჩამბეშიშ სისტემაშ ართამ სიგჷნძა 4,700 კილომეტრ რე, ნამუთ თის მოსოფელიშ მაჩხორა არძაშე გჷნძე წყარმალუთ გინართინუანს. ჩამბეში წყარმალუ ლუალაბაშ ნადუ რე, „ლუალაბა“ წყარმალუ კონგოშ ჯოხო რე ბოიომაშ წყარგელაფუეფიშ ჟილეშე, ნამუთ 1,800 კილომეტრიშ სიგჷნძაშ რე.

ლუალაბაწკჷმა, წყარმალუ კონგოშ თარ ნადუწკჷმა ართო გოზჷმუათ, წყარმალუ კონგოშ ართამ სიგჷნძა 4,370 კილომეტრ რე. თენა რე აკა კაბეტ წყარმალუ მოსოფელს, ნამუთ ეკვატორს ჟირშა გინმოკვათუნსჷნ. ^[2] კონგოშ ღანჩოშ ართამ ფართობ დოხოლაფირო 4,000,000კმ² რე, ნამუთ ედომუშამ აფრიკაშ სქირონიშ მასაშ 13%-ის აკმადგინანს.

ეტიმოლოგია

ჯოხოდვალა კონგო (Congo/Kongo) მოურს კონგოშ ომაფეშე, ნამუთ კინოხ წყარმალუშ ობჟათე წყარპიჯის იდვალუაფუდჷ. ომაფეს, მუშჸურე, ჯოხოქ გიადჷ აბორიგენი ბანტუშ კონგოშ კათაშ პატიოცემელო, ნამუეფჷთ XVII ოშწანურას „ესი-კონგოშ“ (Esikongo) ჯოხოთ რდეს ჩინებული.^[3] უშქაშეთ კონგოშ ომაფეშ ობჟათეშე იდვალუაფუდჷ მოგვენ ჯოხოდვალაშ მოღვენ კაკონგოშ ომაფე, ნამუთ 1535 წანას იშინუაფუ. აბრაამ ორტელიუსიქ მუშ 1564 წანაშ მოსოფელიშ რუკას წყარმალუშ ინოკათაფწკჷმა მადვალუ ნოღა „მანიკონგოშ“ (Manicongo) ჯოხოთ მიოწურუ.^{[კომ. 1]} თურულ ჯოხოდვალა კონგო, საეგებიოთ, მოურს ზიტყვაშე, ნამუთ ოჯარალუ შაყარუას ვარ-და თურულ კათუას შანენს. კონგოშ კათაშ ვარ-და ბაკონგოშ (Bakongo) თეხანურ ჯოხოდვალაქ XX ოშწანურაშ დაჭყაფუს მიშართჷ.

ჯოხოდვალა „ზაირი“ მოურს კიკონგო ნინაშ ზიტყვა nzere-შ („წყარმალუ“) პორტუგალიურ ადაპტაციაშე, ნამუთ ზიტყვა nzadi o nzere-შ („წყარმალუ, ნამუთ შხვა წყარმალუეფს ყინტუნსჷნ“) კუნტა ფორმა რე.^[4] XVI დო XVII ოშწანურეფს წყარმალუ ჩინებულ რდჷ „ზაირიშ“ ჯოხოდვალათ; XVIII ოშწანურაშ განწეხანს, ინგლისურ გჷმორინაფას „კონგოქ“ ჭიე-ჭიეთ დოთირუ „ზაირი“ დო XIX ოშწანურაშ ლიტერატურას „კონგო“ უკვე პრიორიტეტულ ინგლისურ ჯოხო რე, თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და მახორუეფიშით გჷმორინილ ჯოხოდვალეფი — „ზაჰირი“ ვარ-და „ზაირი“ — კჷნე ხშირას იშინუაფუდჷ.^[5] კონგოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა დო კონგოშ რესპუბლიკა თე წყარმალუშ პატიოცემელო რე ჯოხოდვალირი, თაშნეშე მუჭოთ კინოხიან კონგოშ რესპუბლიკა, ნამუქჷთ 1960 წანას ბელგიური კონგოშე ზოხორინალა მიღჷ. 1971–1997 წანეფს რინელ ზაირიშ რესპუბლიკას ხოლო წყარმალუშ ფრანგულ დო პორტუგალიურ ჯოხოდვალაქ გიადჷ.

კომენტარეფი

↑ მანიკონგო სინანდულეს კონგოშ მაფეფიშ ტიტული რდჷ; თინეფიშ ნანანოღა იდვალუაფუდჷ ამდღარ მბანზა-კონგოშ აბანს, ანგოლაშ ოორუე-ბჟადალ ზაირიშ პროვინცია-ს. ორტელიუსის ვაუღუდჷ ინფორმაცია აფრიკაშ ოროგრაფიაშ გეშა დო წყარმალუეფშო გჷმოგონილ წყარმალუეფიშ კალაპოტეფ დოხანტჷ; წყარმალუ კონგო, ესტუარიშ ჟილეშე მუკოტახილო ითირანს მალობას ობჟათეშა დო მეურს თექ, ნამუთ ამდღარ ანგოლაშ დო ბოტსვანაშ ტერიტორიეფს უხუჯანსჷნ.

რესურსეფი ინტერნეტის

წყარმალუ კონგო, ენციკლოპედია ბრიტანიკა
Bibliography on Water Resources and International Law
Information and a map of the Congo's watershed Archived 2005-12-19 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
Map of the Congo River basin at Water Resources eAtlas Archived 2007-12-27 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
Interesting pictures and details to see Archived 2014-08-28 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.

სქოლიო

↑ Oberg, Kevin (July 2008). Discharge and Other Hydraulic Measurements for Characterizing the Hydraulics of Lower Congo River, July 2008. U.S. Geological Survey. კითხირიშ თარიღი: 14 March 2012.
↑ Forbath 1979. "Not until it crosses the Equator will it at last turn away from this misleading course and, describing a remarkable counter-clockwise arc first to the west and then to the southwest, flow back across the Equator and on down to the Atlantic.

In this the Congo is exceptional. No other major river in the world crosses the Equator even once, let alone twice."
↑ Anderson, David (2000). Africa's Urban Past. James Currey Publishers, ხს. 79. ISBN 978-0-85255-761-7.
↑ Forbath 1979.
↑ James Barbot (1746). An Abstract of a Voyage to Congo River, Or the Zair and to Cabinde in the Year 1700. {{}}James Hingston Tuckey (1818). Narrative of an Expedition to Explore the River Zaire, Usually Called the Congo, in South Africa, in 1816. {{}}John Purdy (1822). Memoir, Descriptive and Explanatory, to Accompany the New Chart of the Ethiofic Or Southern Atlantic Ocean, ხს. 112. „Congo River, called Zahir or Zaire by the natives“

[4] მანიკონგო სინანდულეს კონგოშ მაფეფიშ ტიტული რდჷ; თინეფიშ ნანანოღა იდვალუაფუდჷ ამდღარ მბანზა-კონგოშ აბანს, ანგოლაშ ოორუე-ბჟადალ ზაირიშ პროვინცია-ს. ორტელიუსის ვაუღუდჷ ინფორმაცია აფრიკაშ ოროგრაფიაშ გეშა დო წყარმალუეფშო გჷმოგონილ წყარმალუეფიშ კალაპოტეფ დოხანტჷ; წყარმალუ კონგო, ესტუარიშ ჟილეშე მუკოტახილო ითირანს მალობას ობჟათეშა დო მეურს თექ, ნამუთ ამდღარ ანგოლაშ დო ბოტსვანაშ ტერიტორიეფს უხუჯანსჷნ.

[usgs2008-1] Oberg, Kevin (July 2008). Discharge and Other Hydraulic Measurements for Characterizing the Hydraulics of Lower Congo River, July 2008. U.S. Geological Survey. კითხირიშ თარიღი: 14 March 2012.

[2] Forbath 1979. "Not until it crosses the Equator will it at last turn away from this misleading course and, describing a remarkable counter-clockwise arc first to the west and then to the southwest, flow back across the Equator and on down to the Atlantic.

In this the Congo is exceptional. No other major river in the world crosses the Equator even once, let alone twice."

[3] Anderson, David (2000). Africa's Urban Past. James Currey Publishers, ხს. 79. ISBN 978-0-85255-761-7.

[FOOTNOTEForbath1979-5] Forbath 1979.

[6] James Barbot (1746). An Abstract of a Voyage to Congo River, Or the Zair and to Cabinde in the Year 1700. {{}}James Hingston Tuckey (1818). Narrative of an Expedition to Explore the River Zaire, Usually Called the Congo, in South Africa, in 1816. {{}}John Purdy (1822). Memoir, Descriptive and Explanatory, to Accompany the New Chart of the Ethiofic Or Southern Atlantic Ocean, ხს. 112. „Congo River, called Zahir or Zaire by the natives“

[1]

[2]

[3]

[კომ. 1]

[4]

[5]