დინორეშა გინულა

მოსოფელიშ ისტორია

ვიკიპედიაშე
„კოჩიშობაშ ისტორია“ თე სტატიაშა გინმურს. შხვა შანულობაშ გეშა ქძ. კოჩიშობაშ ისტორია (მიარეშანულამი).
მოსოფელიშ მახორობა, ჯვ. წ. 10,000 წანაშე 2023  წანაშახ, 2100  წანაშახ პროექციათ[1]

მოსოფელიშ ისტორია — კოჩიშობაშ ჯარალუაშ წჷმოძინაშ პროცესი, ნამუშოთ დჷმახასიათებელ რე კანონზჷმიერალა, ნამუთ წჷმორჩქინდუ არძა კათაშ ისტორიას. მოსოფელიშ ისტორიულ პროცეს იჭყაფუ კოჩიშობაშ ჯარალუაშ გოჭყაფათ დო ართამ გინორთელ მუშობურობეფიშ მეჯინათ პიჯობურო ირთუ ქრონოლოგიურ პერიოდეფო. კანკალეშა მოსოფელიშ ისტორია ისჷმებუ ზოხოიან ქიანეფიშ ვარ-და მუშობურობეფიშ მოღვენ დო ელაზჷმაფათ გოკილერ ცივილიზაციაშ ისტორიაშ მეჯინათ. პრუსიალ ისტორიოგრაფ ლეოპოლდ ფონ რანკე თეშ გეშა ეთმეშანენდჷ: „ზოხოიან კათეფიშ ისტორიაშ მენარკო შაყარუა მუთუნნერ მოსოფელიშ ისტორიას ვაკადგინანს, თიშ გეშა, ნამჷ-და თინა მიოდინუანდჷ თოლწონუაშე მეკონეფიშ ურთიართრსხუს. მუჭოთ მენცარობაშო მოსოფელიშ ისტორიაშ ეშაჩინებუ რე ზუსტას თე ურთიართრსხუშ გაგება, კაბეტ მოლინეფიშ მალობაშ ძირაფა, ნამუშათ რე მერსხილ არძა თი კათა, ნამუეფჷთ გამაგენა თისჷნ. თეჯგურა ართობურობა რენ, თენა თოლნოთე რე.

კოჩიშობაშ ისტორიულ წჷმოძინა ირეალიზებუ ჟირ მოხუჯათ: მეგორაფეფიშ დო გეგორაფეფიშ ათოჸუნელ ძინაშ რზათ, თაშნეშე ხარისხამ ბიჯგეფიშ ვარ-და რევოლუციაშ რზათ, ეპოქეფიშ აკმადგინალ მატერიალურ დო შურიელ ევოლუციას. ოფუტე მეურნალაშ (ნეოლითური) რევოლუციაქ მიღჷ ცივილიზაციაშ წჷმოძინა, ანუ დოხორელ ჯარალუეფი, ნამუეფქჷთ გეგია რინაშ წესშე გეგნორთეს (მეჩხოლარა დო შაყარუალა) დიხასაქვარუაშა. თე ჯვეშ ცივილიზაციეფს გჷმოგონელქ იჸუ ჭარალუაქ, ნამუშით შილებუანქ იჸუ მატერიალურ მოღელეფით რჩქინაშ გინოჩამაქ გამნარყშე გამნარყშა. თექ ბიჯგ მეჩჷ ანდაჸურენ ხერეჭუაშ წჷმოძინას, ხანდაშ დორთუალას დო ჯარალუაშ დოხორუას კლასეფიშ მეჯინათ.

ათე მოლინეფქ რზა გოუნწყჷ ორდოიან ცივილიზაციეფიშ გოჭყაფას მესოპოტამიას, ეგვიპტეს, პერუს, ინდიშ ვეს დო ჩინეთის, ნამუთ შანენდჷ ჯვეშ ბორჯიშ დაჭყაფუს ჯვ. წ. IV ვითწანურას. ათე ცივილიზაციეფქ შელებერო გინაშქვეს რეგიონულ იმპერიეფიშ დორსხუაფა დო ჸოფიერ ნერჩ გაჭყეს ტრანსფორმაციულ ფილოსოფიურ დო რელიგიურ იდეეფიშ გორჩქინაშო. ინდუიზმიქ ბრონზეშ ხანაშ დალიას გიჭყჷ, ნამუსჷთ გიაჸუნუ ლირულ ხანაშ ანდა შანულამ რწუმაშ სისტემაქ: ბუდიზმი, კონფუციანელობა, ბერძენულ ფილოსოფია, ჯაინიზმი, იუდაიზმი, დაოიზმი დო ზოროასტრიზმი. ქირსიანობაქ მოგვიანეთ გიჭყჷ, მუჭოთ იუდაიზმიშ გჷმნართიქ. გეჸვენჯ პოსტკლასიკურ ბორჯი, დოხოლაფირო ახ. წ. 500-შე 1500 წანაშა, იხასიათებუდჷ ისლამიშ ეულათ დო ჩინეთიშ გოპეულუათ ტანიშ დო სუნიშ დინასტიეფიშ გამაგალაშ ბორჯის, მუჟანსჷთ ცივილიზაციაქ მოსოფელიშ ახალ ნორთეფს მადჷ დო ჯარალუეფს შქას ვაჭრუაქ ქიმიძინჷნ. პოლიტიკურ სურათის აკმოქიმინუნდჷ კაბეტ იმპერიეფიშ ეულა დო დონთაფა, მუნერით რდჷ ბიზანტიაშ იმპერია, ისლამურ სახალიფოეფ დო მონღოლეთიშ იმპერია. ათე ბორჯიშ გჷმმოგონებეფქ — ფინდიხიქ დო ობეშტალ მანქანაქ — კაბეტ გაულა იღვენუეს უკულიან ისტორიაშა.

ორდოიან თეხანურ ბორჯის, ნამუთ დოხოლაფირო ახ. წ. 1500-შე 1800 წანაშა იგჷნძორებუდჷ, ევროპულ სახენწჷფოეფქ მოსოფელიშ მასშტაბით რეგიონეფ გიმირკვიეს დო მუნეფიშ კოლონიზაცია ქჷდიჭყეს, ნამუქჷთ კულტურულ დო ეკონომიკურ თირუა გაჸონიერჷ. თე ეპოქას ევროპას მოხვადჷ შანულამ ინტელექტუალურ, კულტურულ დო ტექნოლოგიურ თირუეფქ, ნამუსჷთ ბიჯგ მეჩჷ რენესანსიქ, რეფორმაციაქ, მენცარულ რევოლუციაქ დო გონათუაშ ეპოქაქ. XVIII ოშწანურაშო რჩქინაშ დო ტექნოლოგიაშ შაყარუაქ კრიტიკულ მასას მიოჭირინუ, ნამუქჷთ გჷმიჭანუ ინდუსტრიულ რევოლუცია. ათექ ოსხირ გუჭყჷ დიდ დივერგენციას დო ქჷდიჭყუ თეხანურ ბორჯიქ, დოხოლაფირო 1800 წანაშე. პროდუქტიულ ნძალეფიშ უწაიათ ძინაქ ხოლო უმოსო გუძინჷ ერეფოშქაშე ვაჭრუას დო კოლონიზაციას, ნამუქჷთ შხვადოშხვა ცივილიზაციეფ გლობალიზაციაშ პროცესით ართიანწკჷმა ქუმკურსხჷ დო XIX ოშწანურაშ განწეხანს ევროპულ დომინაცია გამანგარჷ. ეკონია 250 წანაშ განწეხანს, ნამუთ ჟირ აკმარღვაფალ მოსოფელიშ ლჷმას იკათუანდჷნ, ანდა სფეროს მოხვადჷ კაბეტ აბიწორებაქ, თინეფს შქას მახორობაშ ძინას, ოფუტეშ მეურნობას, ხერეჭუას, კომერციას, მენცარულ რჩქინას, ტექნოლოგიას, კომუნიკაციეფს, ოურდუმე შელებეფს დო ელმოლიშ დეგრადაციას.

კოჩიშობაშ ისტორიაშ დოგურაფა გერსხუ თიჯგურა აკადემიურ დისციპლინეფიშ მეჯინეფს, მუნერეფით რე: ისტორია, არქეოლოგია, ანთროპოლოგია, ნინეფიშმენცარობა დო გენეტიკა. ხემიოლუ გინოჯინაშ უნარღელჸუაშო, მარკვიალეფ კოჩიშობაშ ისტორიას შხვადოშხვა პერიოდიზაციაშ მეჯინათ რთუნა.

პრეისტორია

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ჯინჯიერ სტატიეფი: პრეიტორია დო პრეისტორიაშ ქრონოლოგია

ადამიერიშ გორჩქინა

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ქოძირით თაშნეშე: ადამიერიშ ევოლუცია დო თუდოლენი პალეოლითი

ადამიერეფქ აფრიკას წჷმორთეს კაბეტ ქიეფშე ჰომინინეფიშ ღოზით, ნამუეფქჷთ 7–5 მილიონი წანაშ კინოხ გორჩქინდესჷნ.[2] შხვა პრიმატეფშე გიშაკერზაფილო, ჰომინინეფქ წჷმიძინეს ბიპედალიზმი, ანუ ჟირ კუჩხით გილულაშ შელება.[3] ჰომინინეფქ პრიმიტიულ ქუაშ ანჯარეფიშ გჷმორინაფა დხლ. 3.3 მილიონ წანაშ კინოხ ქჷდიჭყეს,[კომ. 1] ნამუთ პალეოლითიშ ეპოქაშ დაჭყაფუთ იკოროცხუ.[7] ჰომინინეფიშ ორდოიან ევოლუციაქ აუხვად აფრიკაშ კლიმატურ თირუეფს, ნამუშ შედეგო კონტინენტიქ უმოსო სქირე, რგილ დო მენარკო ტყალამო გინირთჷ.[8] ათე თირუეფქ დო გიშაკერზაფილო ჯამარუაშ დო ჯამარუაოშქაშე ბორჯეფიშ მოთირობაშ ციკლიქ, ნამუქჷთ 3.2 მილიონ წანაშ კინოხ დიჭყჷნ, შილებე გინმაჭყვიდირე როლ ილაჸაფეს ადამიერიშ ევოლუციას.[9]

Homo-შ გვარ ავსტრალოპითეკეფშე წჷმურს.[10] Homo-შ არძაშე ორდოიან დინნაჭარა რე 2.8 მილიონ წანაშ ღვაშ ყვილ ეთიოპიაშე,[11] არძაშე ორდოიან ჯოხოდვალირ გვარობა რე Homo habilis, ნამუქჷთ 2.3 მილიონ წანაშ კინო წჷმორთუ.[12] არძაშე შანულამ გიშაკერძაფა Homo habilis-ის დო ავსტრალოპითეკეფს შქას ტვინიშ ზჷმაშ 50%-იან ძინა რდჷ.[13] ჰომო ერექტუსიქ[კომ. 2] დოხოლაფირო 2 მილიონი წანაშ კინოხ წჷმორთუ[15][კომ. 3] დო თინა რდჷ პირველ ჰომინინიშ გვარობა, ნამუქჷთ აფრიკა ქჷდიტუ დო ევრაზიას მადჷნ.[17] შილებე 1.5 მილიონ წანაშ კინოხ, ვარ-და არძაშ უკულაშ 400,000 წანაშ კინოხ ჰომინინეფქ დაჩხირიშ გჷმორინაფა ქჷდიჭყეს გატიბაფალო დო ოჭკომალიშ ოზადალო.[18]

დოხოლაფირო 600,000 წანაშ კინოხ, Homo-ქ მუსხირენ ახალ გვარობათ გიფაჩჷ, პირველო — H. heidelbergensis-ო აფრიკას დო ევროპას, უკულ — ნეანდერტალარეფო ევროპას დო დენისოვარეფო ცჷნდჷრს.[19] ადამიერიშ ევოლუცია ვა რდჷ უკაჭულ ღოზამ ვარ-და ჸამ პროგრესია, თინა იკათუანდჷ მოჯგირე გვარობეფს შქას აკოსქუალას.[20] ნეანდერტალარეფქ, დენისოვარეფქ, ჰომო საპიენსეფქ დო შხვა უჩინებუ ჰომინინეფქ არძაქ ართიანწკჷმა აკისქუეს დო ჰიბრიდიზაცია იქუეს.[21]

კომენტარეფი

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
  1. ↑ თე თარიღი გერსხუ 2015 წანას კენიას, ლომეკვიშ არქეოლოგიურ აბანს მეგორაფილ ქუაშ ანჯარეფს.[4] ნამთინე პალეონტოლოგ უმოს ორდოიან თარიღის — 3.39 მილიონ წანაშა იკინანა, ეთიოპიას, დიკიკას ნაძირეფ ყვილეფშა გერსხუაფათ, ნამუეფსჷთ ოჭკომალიშ დამუშებაშ შანეფ უღჷ,[5] მარა შხვეფ ონირზეთ მირჩქინანა მუჭოთ დიკიკაშ, თეშ ლომეკვიშ მეგორაფეფს.[6]
  2. ↑ აფრიკულ ვარიანტშა შხირას H. ergaster უჯოხონა.[14]
  3. ↑ ვარ-და შილებე უმოს ორდოთ; 2018 წანას ჩინეთიშ ნოღა შანჩენს მეგორაფილ 2.1 მილიონ წანაშ კინოხიან ქუაშ ანჯარეფ უწორუანდას H. erectus-იშ ჩინებულ ნანთხორეფს-და.[16]

სქოლიო

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
  1. ↑ (11 July 2023) „Population Growth“. Our World in Data. 
  2. ↑
    • Bulliet et al. 2015a, "Human beings evolved over several million years from primates in Africa."
    • Christian 2011, "But it turned out that humans and chimps differed from each other only by about 10 percent as much as the differences between major groups of mammals, which suggested that they had diverged from each other approximately 5 to 7 million years ago."
    • Dunbar 2016, "Conventionally, taxonomists now refer to the great ape family (including humans) as hominids, while all members of the lineage leading to modern humans that arose after the split with the [Homo-Pan] LCA are referred to as hominins. The older literature used the terms hominoids and hominids respectively."
    • Wragg-Sykes 2016
  3. ↑
  4. ↑ Harmand 2015
  5. ↑ McPherron დო შხვეფი. 2010
  6. ↑ Domínguez-Rodrigo დო Alcalá 2016
  7. ↑
    • de la Torre 2019
    • Stutz 2018, "The Paleolithic era encompasses the bulk of the human archaeological record. Its onset is defined by the oldest known stone tools, now dated to 3.3 Ma, found at the Lomekwi site in Kenya."
  8. ↑ Scarre 2024
  9. ↑ Scarre 2024
  10. ↑ Strait 2010, "However, Homo is almost certainly descended from an australopith ancestor, so at least one or some australopiths belong directly to the human lineage."
  11. ↑ Villmoare დო შხვეფი. 2015
  12. ↑ Spoor დო შხვეფი. 2015, "The latter is morphologically more derived than OH 7 but 500,000 years older, suggesting that the H. habilis lineage originated before 2.3 million years ago, thus marking deep-rooted species diversity in the genus Homo."
  13. ↑ Bulliet et al. 2015a, "What most distinguished Homo habilis from the australopithecines was a brain that was nearly 50 percent larger."
  14. ↑ Scarre 2024
  15. ↑ Herries დო შხვეფი. 2020
  16. ↑ Zhu დო შხვეფი. 2018, "Fourth, and most importantly, the oldest artefact age of approximately 2.12 Ma at Shangchen implies that hominins had left Africa before the date suggested by the earliest evidence from Dmanisi (about 1.85 Ma). This makes it necessary to reconsider the timing of initial dispersal of early hominins in the Old World."
  17. ↑ Dunbar 2016
  18. ↑
    • Gowlett 2016, "We know that burning evidence occurs on numbers of archaeological sites from about 1.5 Ma onwards (there is evidence of actual hearths from around 0.7 to 0.4 Ma); that more elaborate technologies existed from around half a million years ago, and that these came to employ adhesives that require preparation by fire."
    • Wiesner-Hanks 2015
  19. ↑ Scarre 2024
  20. ↑
  21. ↑ Ackermann, Mackay დო Arnold 2015
გორილი რე "https://xmf.wikipedia.org/w/index.php?title=მოსოფელიშ_ისტორია&oldid=247774"-შე