ეგვიპტე

ვიკიპედია ხასჷლაშე
გეგნორთი: ნავიგაცია, გორუა
Egypt in its region (undisputed).svg

ეგვიპტე (არაბمصر), ოფიციალურო ეგვიპტეშ არაბული რესპუბლიკა — ქიანა ოორუე აფრიკას დო ბჟადალ აზიას (სინაიშ ჩქონი). ოორუეშე ეგვიპტე ომძღჷ სქირონაშქა ზუღას, ჭითა ზუღას ბჟაეიოლშე, ისრაელს ოორუე-ბჟაეიოლშე, სუდანს ოჩხანეშე დო ლიბიას ბჟადალშე.

ეგვიპტე რე ართ-ართი არძაშე უმოსი მეჭედას დოხორინელი ქიანა აფრიკას დო ბჟადალ აზიას. მახორობაშ უდიდაშ ნორთი ოხორანს წყარმალუ ნილოსიშ ხოლოს, საჰარაშ უდაბნოშ ტერიტორია ფაქტიურო უხორინელი რე. ეგვიპტეშ მენოღალეეფოშ გვერდიშე მეტი ოხორანს დიდ ნოღეფს ნილოსიშ დელტას.

ჯოხოდვალა[რედაქტირაფა]

  • ოფიციალურო: ეგვიპტეშ არაბული რესპუბლიკა.
  • არაბულო: Al-Jumhuriyat Misr al-Arabiyah.
  • ეტიმოლოგია: ფარაონეფიშ ფარანიშ მახორობა მუნეფიშ ქიანას “კემეს” უძახჷნა, ნამუთ “უჩადიხას” შანენს. Aigyptos ანუ “ეგვიპტე” ჯვეში ბერძენეფქ გიორთვეს. ოეგებიეთ თენა მეღებული რე Hikuptah-შ დამახინჯებით, ნამუთ შანენს „უჟინაშ ღორონთიშ პტაშ შურიშ ოხვამეს“. ამდღანერი არაბულნინამი მახორობა მუნეფიშ ქიანას უძახჷნა “მისრ”-ს. თაურეშერე ჯვეშქორთული “მისრეთი”.
  • ქიანაშ კოდი: EG.

გეოგრაფია[რედაქტირაფა]

ეგვიპტეშ გეოგრაფიულ რუკა

ქიანა იდვალუაფუ ჟირ კონტინენტის — აფრიკას (ოორუე-ბჟაეიოლ რეგიონი) დო აზიას (ოჩხანე-ბჟადალ რეგიონი). ოჩხანეშე ომძღჷ სუდანი (თანჯაშ სიგინძა რე 1273 კმ), ბჟადალშე — ლიბია (1150კმ), ბჟაეიოლშე — ისრაელი (255კმ) დო პალესტინა (11კმ). ბჟაეილშე ომძღჷ მეწამული ზუღა, ოორუეშე — სქირონაშქა ზუღა. ქიანაშ ტერიტორიაშ დოხოლაფირო 96% ტიოზი (უდაბნო) რე.

არძაშრ უმოსი გინძე თანჯა ეგვიპტეს უღუ სუდანწკჷმა — 1273 კილომეტრი, არძაშე უმოსი ჭიჭე — ისრაელწკჷმა 266 კმ. ეგვიპტეს ფართო გიშაულარი უღუ მუჭოთ სქირონაშქა ზუღაშა, თეშ ჭითა ზუღაშა. ქიანაშ აფრიკულ დო აზიურ რეგიონეფს ართიანშე გჷშართჷნს სუეციშ ღარი, ღარიშ სიგინძა რე 160 კილომეტრი (პორტ საიდიშე სუეცშა). თენა აკმარსხუანს სქირონაშქა დო ჭითა ზუღეფს. ღარქ ემუშუ 1869 წანას. 1956 წანას მოხვადჷ ღარიშ ნაციონალიზაციაქ.

  • ფართობი: 1.001 ვითოში კვ.კმ.
  • ორთა: გეოგრაფიული რაიონეფი - ნილოსიშ ლეხერი, კატარაშ ქვაბული, ბჟადალ ტიოზი, ბჟაეიოლ უდაბნო. უმაღალაში კინწი - ჯებელ კატერინა 2.638 მ.; უდიდაში წყარმალუ (კმ)ნილოსი 1.550 (გვალე 6.671); უდიდაში ტობა (კვ.კმ) - ნასერი 5.500 (ხელოვნურ); უდიდაში კოკი - ჯაზირათ შადვანი; კლიმატი - სქირონაშქაზუღური, სქირე.
  • ორთაშობური რესურსეფი: ნავთობი, ორთაშობური აირი, რკინაშ მადანი, ფოსფატეფი, მანგანუმი, კირქუა, თაბაშირი, ტალკი, აზბესტი, ტყვია, თუთია.

სახენწჷფო[რედაქტირაფა]

  • სახენწჷფო სისტემა: დემოკრატიული რესპუბლიკა.
  • სახენწჷფოშ მადუდე: პრეზიდენტი.
  • კანონმადვალუ ორგანო: ჟირპალატამი პარლამენტი (454+264 მაკათური).
  • ადმინისტრაციული რთუალა: ქიანაშ ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ ართურეფი რე 28 პროვინცია (Muhafazah).

დემოგრაფია[რედაქტირაფა]

ეგვიპტე რე არძაშე უმოსი დოხორინელი ქიანა რე შქაგურ ბჟაეიოლს დო მასუმა არზაშე უმოსი დოხორინელი აფრიკაშ კონტინენტის, 77 მილიონი მახორუთ (2009 წანაშ პირელიშ მუნაჩემეფით). ეკონია 40 წანაშ მალობას იგინაფუაფუდუ მახორობაშ მალას რდუალა მედიცინაშ წოხლე მიწოკინათ დო ოფუტეშ მეურნობაშ წარმოებელურობაშ გოვითარაფაშ გეშა. მუ ბორჯისჷთ ნაპოლოენქ გეჭოფუ ქიანა, თიშ მახორობა რდჷ ხვალე 3 მილიონი. მახორობაშ 90% ართგურენს ისლამს დო დჷნოსქილედი ნორთიშ უმენტაშობა ქირსიანი რე.

  • მახორობა: 77,4 მლნ (2003), თენეფს შქას ეგვიპტარი არაბეფი 99,1%, ნუბიარეფი 0,9%. ქიანაშ მახორობაშ რდუალაშ ტემპეფი ძალამი მაღალი რე (ირ 7 თუთას 1 მლნ). მახორობაშ სიინწროე 1 კვ.კმ-ს 74 კოჩის აკმადგინანს.
  • ნინეფი: არაბული. ინგლისური დო ფრანგული იგურაფუაფუ.
  • რელიგია: მუსულმანეფი 90%, ქირსიანეფი სოდგარენ 10%.
  • ნოღეფი (ანთ.) : ქაირო (7.938; აგლომ. 15.892), ალექსანდრია (3.891; აგლომ. 4.443), ალ-ჯიზა (გიზა, 2.598), შუბრა ალ-ჰაიმა (870; აგლომ. 1.070), პორტ საიდი (549), ას-სუვეისი (სუეცი, 4.880).

ეკონომიკა[რედაქტირაფა]

  • ერუანული პროდუქტი: მოცულობა - 72 მლრდ $ (42-ა აბანი); 1 შურ მახორუშე - 1.200 $; სტრუქტურა (%) - ოფუტეშ მეურნობა 16, რეწუალა 34, მოინალეობა 50.
  • ექსპორტი: ნავთობი, ბამბე, ოფეიქარე ნაწარმი, ხილი.
  • ბიუჯეტი: 21,500 მლნ $.
  • ვალუტა: ეგვიპტური ფუნტი (EGP).

ტურიზმი[რედაქტირაფა]

დიდი სფინქსი

ეიოშანალი რე თინა, ნამდა ეგვიპტე ხვალე ართი მუსლიმური ქიანა რე, ნამუთ აქტიურო რე ჩართული ტურისტულ სფეროს. თეს დიდი გოლინა უღუ ქიანაშ ეკონომიკას, ღალაშ უმეტაში ნორთი თე სფეროშე მოურს.

კაირო ეგვიპტეშ ნანანოღა ართ–ართი უსკვამაში რე რე ნთელ მოსოფელს. წჷმარინუანს არაბული ოქიანუშ კულტურულ და კომერციულ ცენტრის. ართ–ართი უშხუაში ნოღა რე აფრიკას დო ხოლო ბჟაეიოლს. თენა ეგაფილი რე ნილოსიშ წყარპიჯის, წჷმორინაფილი რე მაღალი ნოდგჷმეფით, თაქ რე უჯგუში სასუმაროეფი, მაღაზიეფი, რესტორანეფი.

კაიროშ ალმახანურ ცენტრო იკოროცხუ ალ-ტაჰრირიშ მოედანი, თაქ რე არძა თარი ოთარობე დო ვასათარობო ორგანიზაციაშ შტაბბინა. ეიოშანალი რე არაბული სახენწჷფოეფიშ ლიგა.

ტურისტეფიშ გურიშ გოჩამაშ ობიექტი რე კაიროშ ერუანული მუზეუმი, სოდე ჯვეშ ევიპტეშ ფარაონეფიშ, ბერძნულ-რომაულ პერიოდიშ ოგანძე რე თხილერი. 155 ვითოშ ექსპონატის შქას რე ფარაონ ტუტანხამონიშ აკარდამაშ განძი.

ეგვიპტეშ ცივილიზაციაქ დიჭყჷ ჯვეშ წანაშ ეჭარუაშ V ანთასწანურას დო ითუ ახალ წანაშ ეჭარუაშ 332 წანას. თენა ალექსანდრე დიდ მაკედონარქ ეჭოფუ (თეშე უმოს ფირჩას თუდო ). ჯვ. წ. III ანთასწანურას ფარაონ ნარმენქ აკაშქუ ჟიდონი დო თუდონი ომეფეფი. ეგვიპტე ირთუ 3 პერიოდო:

1. ჯვეში ომაფე - ჯვ. წ. 3 000 წ. - ნანანოღა მემფისი.

2. შქა ომაფე - ჯვ. წ. 2 000 წ. - ნანანოღა თებე.

3. ახალი ომაფე - ჯვ. წ. XVII-XIV აა. - ნანანოღა თებე.

ეიოშანალი რე ეგვიპტური პირამიდეფი, ნამუეფით ჯვეშ ომაფეს ეიგაფუდუ დო თინეფი ამდღანერ დღაშა რენა მიკოსქილადირი. მაართა პირამიდა რდჷ ჯოსერი, ნამუთ ფარაონ ჯოსერიშ საპატიცემოთ, გინოჩამუშ ყუნათ, ქურუმქ იმჰოტეპქ ეიოგჷ. თიშ სიმაღალა 60 მ.

ქირსეშ დაბადებაშა 5 000 წანას სქირონაშქა ზუღაშე, პალესტინაშე დო ნუბიაშე გეგნიხორეს ურცხო ტომეფქ დო დიხორეს ნილოსიშ წყარპიჯის, ემაღალაფირ აბანს. ინეფქ ეიონწყუეს დორშვილი ქოხეფი დო თინეფქ გინირთეს მაართა ეგვიპტარეფო. მირჩქვანეს ორინჯეფი, მოჸუნდეს მუნაწიი, მეჸუნდეს მეორინჯობას დო ოფუტეშ მეურნობას. გორჩქინდჷ ჟირ ომაფექ - ჟიდონქ დო თუდონქ.

ჯვეში ეგვიპტე[რედაქტირაფა]

ჯვეში ეგვიპტე რდჷ ქიანა აფრიკაშ ოორუე-ბჟაეიოლ ნორთის, ნამუქჷთ ჯვ. წ. 525 წანას რინა მეჭყვიდჷ.

ჯვეშ ეგვიპტეშ ისტორია ირთუ დინასტიაშახ (სოდგარენ ჯვ. წ. 3000 წანა) დო უკულიან პერიოდეფო (გვალო რდჷ 30 დინასტია[1] ). თე პერიოდეფი იგინძორებუ ჯვ. წ. III - ჯვ. წ. I ვითოშწანეფს.

პერიოდეფი მუშ განშე თაშ ირთუ: ორდოიანი ომაფე (I-II დინასტია); ჯვეში ომაფე (III - VI დინასტია); მაართა გინმაულარი პერიოდი (VII-X დინასტია); შქა ომაფე(XI-XII დინასტია); მაჟია გინმაულარი პერიოდი (XIII-XVII დინასტია); ახალი ომაფე (XVIII-XX დინასტია); გვიანი პერიოდი (XXI-XXVI დინასტია); ასურელეფიშ ნჯღვერობუა (ჯვ. წ.-შა 664-656); სპარსალეფიშ ნჯღვერობუა (XXVII დინასტია), ჩქ. წ.-შა 525-ჩქ. წ.-შა 404); სპარსალეფის მაჟია ნჯღვერობუა (XXVIII-XXX დინასტია, ჩქ. წ.-შა 343-ჩქ. წ.-შა 332); მაკედონარეფის ნჯღვერობუა (ჩქ. წ.-შა 332-ჩქ. წ.-შა 305); პტოლემეეფიშ ნჯღვერობუა (ჩქ. წ.-შა 305-ჩქ. წ.-შა 30).

ალმახანური ეგვიპტე[რედაქტირაფა]

1922 წანაშე ეგვიპტე ზოხორინელი სახენწჷფო რე, 50-იან წანეფს რესპუბლიკათ გინირთჷ გამალ აბდელ ნასერიშ დუდალათ. ხოლო ულირს თინა აწარმენდჷ ლჷმას ისრაელწკჷმა, მარა 1977 წანას ანვარ სადათიშ პრეზიდენტობაშ ბორჯის გაფორმუ თიწკჷმა ომშვიდობე აპიჯაფა. თექ გჷმიჭანუ ეგვიპტეშ გჷშარიცხუა არაბულ სახენწჷფოეფიშ ლიგა. 1981 წანას ექსტრემისტ-ისლამისტეფქ დოჸვილეს სადათი, თიშ აბანი დეკინჷ ჰოსნი მუბარაქიქ, ნამუთ უმოს ზომიერ ღოზის მეჸუნდუ. 1987 წანას ეკანწყუ ურთიართალეფი არაბულ ქიანეფწკჷმა. 1991 წანას მონაწილენდჷ სპარსეთიშ ჸუჯიშ ლჷმას ააშ-იშ განშე. ეგვიპტე ლაჸაფენს თარ როლს ხოლო ბჟაეიიოლიშ ომშვიდობე მოწესრიგებაშ პროცესის.

ეგვიპტეშ ტერიტორიული მონწყილობა[რედაქტირაფა]

ეგვიპტე ტერიტორიულო ირთუ 29 ოგუბერნატორეეფო. ოგუბერნატორე ხოლო ირთუ მარკაზეფო (რაიონეფო). რაიონეფიშ აკოდგინალუაშა მიშმურს ოფოტუეფიშ სუბექტეფი.

არძა ოგუბერნატორეს უღუ მუში ადმინისტრაციული ცენტრი, ფშხირას თე ცენტრეფიშ ჯოხოეფი კინ ოგუბერნატორეეფს ხოლო ჯოხონა.

2008 წანაშ პირელს, კაიროს დო გიზას გაგშერთჷ 4 ტერიტორიაქ დო დირსხუ ახალ ოგუბერნატორეეფქ: 6 ემათუთა, ჰელუანი, კაირო დდო გიზა.

ოგუბერნატორეეფი ნანანოღა აკანი
ალექსანდრია ალექსანდრია ოორუე
ასუანი ასუანი ოჩხანე
ასიუტი ასიუტი ცენტრალური
ბეჰეირა დამანჰური ბჟადიიოლ
ბანი-სუაფი ბანი-სუაფი ცენტრალური
კაირო კაირო ოორუე
დაკაჰლია ელ-მანსურა ოორუე
დუმიატი დუმიატი ოორუე
ელ-ფაიუმი ფაიუმი ოორუე
გარბია ტანტა ოორუე
გიზა გიზა ოორუე
ჰელუანი ჰელუანი ოორუე
ისმაილია ისმაილია ბჟაეიიოლ
ქაფრ-ლ-შაიხი ქაფრ-ელ-შაიხი ოორუე
ოგუბერნატორე ნანანოღა აკანი
მატრუჰი მარსა-მატრუჰი ბჟადიოლ
ელ-მინია ელ-მინია ცენტრალურ
მონუფია შიბინ-ელ-ქუმი ოორუე
ახალი ველი ელ-ხარგა ოჩხანე
ჩრდილოეთ სინაი ელ-არიში ბჟაეიოლი
პორტ-საიდი პორტ-საიდი ოორუე
კალიუბია ბანჰა ოორუე
კენა კენა ცენტრალური
ჭითა ზუღა ჰურგადა ოჩხანე-ბჟაეიოლი
შარკია ელ-ზაკაზიკი ოორუე
სუჰაგი სუჰაგი ცენტრალური
ობჟათე სინაი ელ-ტური ბჟაეიოლი
სუეცი სუეცი ბჟაეიიოლი
6 გჷმათუთა 6 გჷმათუთა ოორუე

მონძალა[რედაქტირაფა]

  • ქაირო - ერუანული მუზეუმი ტუტანხამონიშ აკარდამაშ ძვირფასეულობათ, ეგვიპტური მუზეუმი, ისლამური კაირო;
  • ლუქსორი - ლუქსორიშ დო კარნაკაშ ოხვამეეფი, მაფეფიშ მინდორი;
  • ელ-გიზა - პირამიდეფი დო დიდი სფინქსი;
  • ასუანი - აბუ-სიმბალიშ ოხვამე;
  • სინაი - ჭითა ზუღაშ ქორალური ბაღეფი.

ჩინებული ეგვიპტარეფი[რედაქტირაფა]

რესურსეფი ინტერნეტის[რედაქტირაფა]

თარობა
ზოგადი
შხვა

სქოლიო[რედაქტირაფა]

  1. ართ დო იგივე საგვარეულოშ მაფეეფი, ნამუთინქ მენწყილო ოთირუდეს ართიანს ხვისტას მოჯგირეობაშ დო მონძეობაშ ოსხირს