ნიკო ფიროსმანი

ნიკო ფიროსმანი

ნიკო (ნიკოლოზ) ასლანიშ სქი ფიროსმანაშვილი (ნიკო ფიროსმანი) (დ. 1862, ოფ. მირზაანი ― ღ. 1918, ქართი), ჩინებული ქორთუ პრიმიტივისტი ხანტუ.

ბიოგრაფია

ფიროსმანიშ რინაშე ჩინებეფი უმოსო აკოკორობილი რე მუში ღურაშ უკული. დებადჷ ყაზახიშ ფანიას, ნამუქჷთ ორდოშე გინიხორჷ შულავერშა. მასქერეფიშ ღურაშ უკული ფიროსმანქ ქართიშა გინილჷ. ბაღანობაშე ირჩქინანდჷ ხანტუაშ დიდ ინტერესის, ბრელს ხანტჷნდჷ ქოთ. თე სფეროს სპეციალური განათლება ვემუღებუ. 1880-ამ წანეფს მუშინთანგურეფ გიორგი ბაზიაშვილწკჷმა ართო გონწყჷ ფერჭარუაშ სახელოსნო დო აბრეფიშ დოკვათუეფს ღებულენდჷ. 1890-1894 წანეფს კონდუქტორო მუშენდჷ ამიერკავკაციაშ რკინაშშარას, უკული ვაჭრუას ხოლო ქოცადჷ ბედი. XIX-XX ოშწანურეფიშ თანჯას ქართალ მედუქანეეფწკჷმა დო მიკიტნეფწკჷმა ოფორუანდჷ დუცუ. რინაშ ლიაშა გაჭირებაქ ვადათხინუ, ქორთუ ხანტუეფიშ ჯარალუა პერიოდულო ოცადჷდჷ მუში ჸვაჭარაშ დაქექებას, მარა ფიროსმანქ ხვალახეობას დოღურუ დო მუში საფულე უჩინებუ რე.

ქიმერონი

ჟირაფი

ფიროსმანიშ, მუჭოთ ხანტუშა მეგორაფას, მუში სურათეფიშ შაყარუაშ დო ქიმერონიშ პროპაგანდაშა გჷშაკერძაფილი თია აფუნა მიშაღალირი ჯიმალეფ ზდანევიჩეფც - ხანტუ კირილ დო პოეტ ილიას, ხანტუეფს მ. ლე დანტიუს, დიმიტრი შევარდნაძეს, ლადო გუდიაშვილს, დავით კაკაბაძეს დო შხვეფს, უმოს გვიანო გიორგი ლეონიძეს, ნამუქჷთ მიოგორუ მუში ბიოგრაფიაშ მენორსამი ჩინებეფც.

ფიროსმანაშვილიშ ნახანდეფი წჷმორინაფილი რდჷ ქორთუ ხანტუეფიშ I დიდ გჷმოფინუას ქართის, 1918 წანას. 1920-ამ წანეფს იბეშტუდუ ჭარილეფი პერიოდულ პრესას, გჷშაშქუმალირქ იჸუ მუშა მეჯღუნელ ნაკორობაქ. ფიროსმანშე ინტერესიქ გჷშაკერძაფილო მირდჷ 50-ამი წანეფიშ უკული - გჷშაშქუმალირქ იჸუ წიგნეფქ საქორთუოს, რუსეთის დო შხვა ქიანეფს. გინიღეს ბიბლიოგრაფიული ფილმი, ჭარილქ იჸუ მუშა მუჯღუნელ პიესეფქ, მუსიკალურ ნაწარმებეფქ, ფიროსმანიშ სურათეფიშ გჷმოფინუეფქ მინწყუ სსრკ-შ შხვადოშხვა ნოღეფს დო ბჟადალ ევროპაშ მიარე ქიანას. ქართის დოდგეს ფიროსმანიშ ქილინჯი; ხანტუშ ოდაბადურ ოფუტეს - მირზაანს გინწჷ ფიროსმანიშ მუზეუმქ. ხანტუშ ნახანდეფიშ დიდი ნორთი თეჟამო იჩუალუაფუ საქორთუოშ ხელუანობაშ სახენწჷფო მუზეუმს, თაშნეშე ჸოფილ სსრკ-შ დო თანჯასგალენეთიშ მინ მუზეუმემფს, ქართიშ დო ურცხოეთიშ კერძო კოლექციეფს. მუშ ნაწარმებეფიშ დიდი ნორთიშ ქრონოლოგია ამდღარშა ვარე დოდგინილი.

მეჩხომე

ფიროსმანიშ თემატიკას კვალი გიოხუნუ თი სოციალურ გარემოქ, ნამუსჷთ უხვადუდუ რინა ხანტუს. მუშ ხანტუობაშ მონძეობას დიდი აბანი უკინებუ ქეიფიშ სცენეფს, ნამუთ ქართალ ვაჭარ-მოხელეეფიშ, მიკიტნეფიშ, მინშა თავადეფიშ აკოკათინელ პორტრეტეფს წჷმარინუანს („ბეგოს კამპანია“, „ქეიფი მეარღნე დათიკო ზემელთან“, „თავადების ქეიფი მინდვრად“, „ხუთი თავადის ქეიფი“, 1906, არძა - საქორთუოშ ხელუანობაშ სახენწჷფო მუზეუმი, ქართი დო შხვა). მინშა ქეიფიშ სცენეფი გოფაჩილი რე პეიზაჟიშ ფონს („სვირი“, საქორთუოშ ხელუანობაშ სახენწჷფო მუზეუმი, ქართი), ვარა ჩართული რე მიარეფიგურამ „პანორამულ“ კომპოზიციეფს („ვირის ხიდი“, „კახეთის ეპოსი“, „ქეიფი რთველში“). თემატიკურო სცენეფს ომოჯგირჷ ნატურმორტეფი დო აბრეფი.

ფიროსმანაშვილს მოწონდჷ ოფუტეშ ორთა დო რინა („რთველი“, „დღეობა ბოლნისში“, „გლეხის ქალი ვაჟით“, „გლეხკაცი ვაჟით“, „წყალზე მიმავალი ბავშვებიანი დედაკაცი“, „კალოობა“ - საქორთუოშ ხელუანობაშ სახენწჷფო მუზეუმი, ქართი); ვანაფერო მემართენდჷ ნოღურ პეიზაჟეფს („ბათუმი“, „ფუნიკულორი“ - ჟირხოლო საქორთუოშ ხელუანობაშ სახენწჷფო მუზეუმი, ქართი). გჷშაკერძაფილი პოეტური ძალათ რე ეხანტილი ფიროსმანაშვილიშ ნახანტა სერიშ სცენეფი („არსენალის გორა ღამით“, მოსკოვი, კერძო კოლექცია; „ყაჩაღმა ცხენი მოიპარა“, „დათვი მთვარიან ღამით“ - ჟირხოლო საქორთუოშ ხელუანობაშ სახენწჷფო მუზეუმი, ქართი). კვათჷრი სოციალური დოხასიათაფეფით გჷშეგორუ ფიროსმანაშვილიშ ქართალი მოხელეეფიშ, მედუქანეეფიშ, კინტოეფიშ, ბოჰემაშ წჷმჷმარინაფალეფიშ, თაშნეშე მუშეფიშ პორტრეტეფი („გოგონა საჰაერო ბუშტით“,მოსკოვი, კერძო კოლექცია; „მდიდარი კინტოს შვილი“, „მეეზოვე“, „ორი მუშა“, „აქტრისა მარგარიტა“, „ორთაჭალის ტურფები“, „მუშა სოსო“, „მებადური“ - არძა საქორთუოშ ხელუანობაშ სახენწჷფო მუზეუმი, ქართი დო შხვა). სოციალური ტროგება კვათჷრას რე რე ნაძირეფი ჩინებულ სურათის „უშვილო მილიონერი და ღარიბი ქალი შვილებით“ (საქორთუოშ ხელუანობაშ სახენწჷფო მუზეუმი).

აქტრისა მარგარიტა

ფიროსმანაშვილიშ შემოქმენდალას დიდი აბანი ანიმალისტურ ჟანრის (ამდღარშა ფიროსმანაშვილი აკა ქორთუ ანიმალისტი რე). უეჭველი რე, ხანტუ ცხოველეფიშ გჷმოსახულებეფს ფშხირას გარკველ სიმბოლურ-მორალურ აზრის ინოდვანდჷ. არძაშე ჩინებულეფი „ირემი“, „ჟირაფი“, „თეთრი ღორი გოჭებით“, „შავი ტახი“, „თეთრი დათვი“, „არწივს კურდღელი დაუჭერია“ დო შხვა (საქორთუოშ ხელუანობაშ სახენწჷფო მუზეუმი). ფიროსმანს ოინტერესუდუ ისტორიული თემებით დო პერსონაჟეფით („რუსთაველი“, „თამარ მეფე“, „ერეკლე მეორე“, „გიორგი სააკაძე“ - რე შხვადოშხვანერი ვარიანტი; „შეთე გზას უჩვენებს თავად ბარიატინსკის შამილის დასაჭერად“ დო შხვა).

მონძეობა

ართლარიანი ფიროსმანიშ სურათით

მუჟამსჷთ ფიროსმანიშ მონძეობას იფჩიბეფაფუანთ, ნათელი გინმირთუ ხანტუშ ინტერესეფიშ მიარეფერუანობა. ფიროსმანიშ შემოქმენდალაქ XX ოშწანურაშ 10-20-ამ წანეფიშ თანჯას, მუჟამსჷთ ხელუანობას გერდჷ ქორთული ნაციონალური ფორმაშ ოკითხუ, დიდი გჷმოძახინი მიპალუ ქორთუ ხანტუეფიშ ახალ თაობაშ წჷმჷმარინაფალეფს შქას, ნამუეფსჷთ სამართიანო მიოჩქჷდეს, ნამდა ფიროსმანი ნაციონალურ ნერჩის ორგანულო ეშაფალირი ხანტუ რე. ამდღა ფიროსმანიშ შემოქმენდალა დიდი ოკათე ჸოროფათ რგებაფულენს.

• ქიზიყის, ოფუტე მირზაანს ფიროსმანის ოდაბადურ ჸუდეს თეჟამო მუში ჸუდე-მუზეუმი რე მოთავსებული.
• მირზაანს ირწანურო გჷმათუთას იტარებუ ფიროსმანშა მეძღვინილი ფოლკლორული ზეიმი საქორთუოშ შხვადოშხვა კუნთხუეფში მოულირი ოკათე ანსამბლეფიშ მონაწილეობათ.
• ნიკო ფიროსმანი გჷმოსახილი რე საქორთუოშ ნაციონალურ ვალუტას - 1 ლარამს.
• ნოღა სტამბოლს, თურქეთის, პერიოდულო იბეშტუ ჟირნინამი ჟურნალი, ჯოხოდვალათ „ფიროსმანი“.

ინტერესუანი ჩინებეფი

• საქორთუოშ ნაციონალურ მუზეუმს ნიკო ფიროსმანიშ 146 ნახანდი რე თხილერი. 16 ტილო სიღნაღის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმს რე გჷმოფინილი.
• 2006 წანაშე ფიროსმანიშ გჷმოფინუაქ წჷმოძინელო იშარჷ კიევშა, სტამბოლშა, მინსკიშა, ვეზელეშა დო ვილნიუსშა. თე ქიანეფს მუს 350 000-ზე მეტი დჷმათოლიარაფალი ჸუნდუ.
• 2011 წანაშ მელახის ჩინებულქ იჸუ, ნამდა ოფუტე ოზაანს ქვრივიშვილეფიშ მარანიშ ხიბას ღოლამირი მიკნაჭარა ნიკო ფიროსმანს ორხველჷ. ექსპერტეფიშ 4-კოჩამ ბუნაქ თენა 8 თუთამი მუშობაშ უკული დადგინჷ. ხელუანობაშმარჩქინეეფი ასე ქვრივიშვილეფიშ ფანიაშ გინოჭყვიდირუას ელჷნა. მუნეფს შეულებუნა მარანიშ ხიბა დიტუანი, გუმოჩანი, ვარა ნიკო ფიროსმანიშ მუზეუმს გეგნოჩანი.
• 2011 წანაშ 31 მესის ქორთუ სამართალიშმათხილეეფქ, ართ-ართი საქვარიშ გითოგორუა ბორჯის ნიკო ფიროსმანიშ დინაფილი ტილო - „დაჭრილი ჯარისკაცი“ ქოძირეს. ტილოს ჩაუტარეს ექპერტიზა, ნამუქჷთ დადასურუ ნახანტიშ ორიგინალობა. თიმ დღას ნაციონალურ გალერეას გეგნოჩეს „დაჭრილი ჯარისკაცი“.

ლიტერატურა

• „ნიკო ფიროსმანიშვილი“, კირილე ზდანევიჩი, თბილისი, 1963 წ.
• „ნახტომი სამხრეთისაკენ“, კ. პაუსტოვსკი, თბილისი, 1964 წ.
• „ნიკო ფიროსმანიშვილი“, ა. ბარნოვი, „საბჭოთა ხელოვნება“, თბილისი, 1968, N 3.
• „ნ. ფიროსმანიშვილის სახლმუზეუმი“, ანზორ მაძღარაშვილი, თბილისი, 1970.
• „Пиросмани“, Э Кузнецов, 1975, Искусство.
• „მოგონებანი ფიროსმანზე“, შეადგინა მ. სოხაძემ, „ნაკადული“, თბილისი, 1986 წ.
• „ფიროსმანი, ანუ სიკვდილით იწყება სიცოცხლე“, მამია ჩორგოლაშვილი, „ხელოვნება“, თბილისი, 1991.
• „ფიროსმანის გარემო“, ანზორ მაძღარაშვილი, თბილისი, 1992, გამომცემლობა „მერანი“.
• „ნიკო ფიროსმანი“, თემო ჯაფარიძე, თბილისი, 1999 წ.
• „ჩვენ ვეძებთ ფიროსმანს“, ნელი კობიაშვილი, თბილისი, 2004.
• „ნიკო ფიროსმანაშვილი“, ვახტანგ ბერიძე, თბილისი, 2007.
• „ნიკო ფიროსმანი” გიორგი კაკაბაძე, „პეგასი“ 2010.
• . ბერიძე, ქსე, ტ. 10, გვ. 330-331, თბ., 1986

რესურსეფი ინტერნეტის

• ნიკო ფიროსმანის ბიო და ნახატების გალერეა
• ფიროსმანის ბიოგრაფია და ნახატები
• მოთხრობა ბავშვთათვის ნიკო ფიროსმანზე ქართულად
• ნიკო ფიროსმანი, ცხოვრება, შემოქმედება, გალერეა