ქორთუეფი

დავით IV აღმაშენებელი

თამარ მაფა

ქორთუეფი — ერი, ეთნიკური ბუნა (ეთნოსი), კავკასიაშ აბორიგენი (ავტოქთონი) მახორობა. მუდანობა რე 7,200,000-იშ უმოსი. აკმადგინანა საქორთუოშ მახორობაშ 83,8%-ს (მეხოლაფირო 4,000,000). თეშ მოხ, 157 803 კოჩი ოხორანს რუსეთიშ ფედერაციას, 3 მილიონიშ უმოს ოხორანს თურქეთის, ისტორიულ ქორთულ ტერიტორიეფს (ტაო-კლარჯეთი, არტაანი (ამდღარი არდაგანი). ქორთული ნაციონალური იდენტობა უღუ ლაზეფიშ ართ ნორთის, უმოსო ოფუტე სარფიშ მახორუეფს (აჭარაშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, მეხოლაფირო 300.000 ირანს (ფერეიდუნ შაჰრი, ნეჯაფ აბადი, რაჰშათ აბადი, ორჯი მაჰალე, თავრიზი, თეირანი, შირაზი, თაქ ქორთუეფი გინახორეს XVII—XVIII ოშწანურეფს), მეხოლაფირო 150.000 ავღანეთის (ქორთუეფი თაქ ხოლო XVII—XVIII ოშწანურეფს გინახორეს), 50.000-შ უმოსი აზერბაიჯანს, (ისტორიულ ქორთული ოლქი ჰერეთი, ამდღარი კახიშ, ზაქათალაშ დო ბელაქანიშ რაიონეფს), მეხოლაფირო 50.000 უკრაინას, 200.000-შახ ააშ-ს დო ევროპაშ შხვადოშხვა ქიანეფს (უმოსო გერმანიას, საფრანგეთის, ნიდერლანდეფს, ბელგიას დო შხვა ქიანეფს). კანადაშ ნაციონალური სტატისტიკაშ ოაგენტეშ მეჯინათ, კანადას 2190-იშ უმოსი ქორთუ რე.

შოთა რუსთაველი

ილია ჭავჭავაძე

ქორთუეფი გაჯინალო იხასიათებუნა, მუჭოთ ოშქარშე მაღალეფი, ბონი ეგაფილობათ. ბჟადაალ საქორთუოშ ეთნიკური ქორთული მახორობაშ დიდი ნორთი ოშქარშე უმოსი ღია ფერიშ თუმათ დო ღია ფერიშ თოლეფით რე გჷშაგორილი, ბჟაეიოლ საქორთუოშ რზენიშ დო ობჟათეშ ქორთუეფი უმოსი დაბალეფი რენა, ოშქარშე უმოს რუმე ფერიშ თუმათ დო ოშქარშე უმოს რუმე თოლეფით გჷშეგორუნა.

ისტორიული ობჟათე-ბჟადაალ საქორთუოშ პროვინციეფიშ, ტაო-კლარჯეთიშ, შავშეთიშ, ობჟათე აჭარაშ, ერუშეთიშ დო ჭანეთიშ ვა თურქიზებულ ქორთულ მახორობა ღია ფერიშ თოლეფით, ღია ფერიშ თუმათ დო მაღალ ეგაფილობათ გჷშეგორუ.

ქორთუ ერიშ ისტორია

საქორთუოშ ამდღარი ტერიტორია დო მუში ობჟათე-ბჟადაალ მუხურეფიშ დიხეფი უჯვეშაშ ბორჯიშე რდჷ დოხორელი ქართველური ტომეფით. თინეფ შქას ართიანწკჷმა კავშირიშ დო ართიანწკჷმა აკოწყორუაშ გეშა ანთასობათ წანეფიშ წოხლე დიჭყჷ ქორთუ ერიშ აკოშქუმალაქ. ამდღარი ქორთული ნინაშ გოჭყაფაშა თია მიშეღეს ჯვეშ ქორთულქ, მარგალურ-ლაზურ დო შონურ ნინეფქ. ქართველური კათეფიშ აკოშქუმალას ხე შეუნწყუეს VIII-VII დო IV-III ოშწანურეფს გოჭყაფილ ქორთულ სახენწჷფოეფქ - კოლხაქ დო იბერიაქ. ქორთუეფიშ ართ ერო გინოშქუმალას ხე შუნწყუ IV ოშწანურას სახენწჷფო რელიგიათ ქირსიანობაშ გინორთინაქ, ქორთული ქირსიანული ჭარილობაშ მუშაღალაქ დო უმოს გვიანო (X ო.) ქორთული ომაფე-ოთარეეფიშ აკოშქუმალაშ შარათ ართამი ფეოდალური სახენწჷფოშ გოჭყაფაქ.

ქორთუეფიშ ისტორია XVIII ოშწანურაშე

XVIII ოშწანურაშ მაართა გვერდიშე საქორთუოს გლახა დემოგრაფიულ სიტუაციაქ იუ თურქეფიშ დო სპარსარეფიშ მუშაციმეფიშ დო დინოხოლენი ეფაჩილობეფიშ გეშა. თე პერიოდის საქორთუოშ მახორობა მინიმუმშა რდჷ მეულირი დო 750-770.000 კოჩი რდჷ დოხოლაფირო.

XIX ოშწანურას ქჷდიჭყჷ ეთნიკური ქორთუეფიშ მოძინაქ საქორთუოს, მარა თე პერიოდეფშე დიჭყჷ შხვა ნაციეფიშ დოხორაფაქ საქორთუოშ ნოღეფს დო ოფუტეეფს, მუშ გეშათ დიჭყჷ აბორიგენი მახორობაშ ფარდობითი თიაშ ჭიე-ჭიეთ რკებაქ. 1939 წანაშო საქორთუოშ მახორობაშ 61,4%-ს აკმადგინანდეს ეთნიკური ქორთუეფი. ვართ თეიშა დო ვართ უკული, მახორობაშ ეჭარუეფს ვა დუდგინუნა ქორთუეფიშ თეშნერი ჭიჭე ფარდობითი წონა თელ მახორობას.

XX ოშწანურას ქორთუ ერიშ მუდანობაშ მოძინა აკობორკჷ ჟირ თელქიანაშ ლჷმაქ დო 20-30-ამ წანეფიშ ზჷსხჷრამ რეპრესიეფქ. 1926-89 წანეფს ქორთუეფიშ მუდანობაქ საქორთუოს მიძინჷ 2,1-შა, სხუნუეფიშ შხვა რესპუბლიკეფს 5,8-შა.

ქორთუეფიშ რიცხუანობაშ დინამიკა 1800-2002 წანეფს

• 1800 წ.----622,6 ანთასი---- 79,4 %
• 1832 წ.----677,1 ანთასი----75,9%
• 1865 წ.----950,6 ანთასი----73,8%
• 1886 წ.----1188,1 ანთასი----72,4 %
• 1897 წ.----1331,3 ანთასი----69,4 %
• 1926 წ.----1788,2 ანთასი----66,8%
• 1939 წ.----2173,6 ანთასი----61,4 %
• 1959 წ.----2600,6 ანთასი----64,3%
• 1970 წ.----3130,7 ანთასი----66,8 %
• 1979 წ.----3433,0 ანთასი----68,8%
• 1989 წ.----3787,4 ანთასი----70,1%
• 2002 წ.----3661,1 ანთასი----83,8 %

ეთნოგრაფიული ბუნეფი

• აჭარალეფი
• გუდამაყარალეფი
• გურულეფი
• თუშეფი
• იმერალეფი
• იმერხევალეფი
• ინგილოეფი
• კახარეფი
• ლაზეფი ჭანეფი
• ლეჩხუმარეფი
• მარგალეფი
• მესხეფი
• მთიულეფი
• მოხევეეფი
• რაჭალეფი
• შონეფი
• ფერეიდანალეფი
• ფშავარეფი
• ქართლარეფი
• ხევსურეფი

ნინა დო ჭარალუა

• ნინეფი: ქორთული, შონური, მარგალური, ლაზური (ქართველური ნინეფიშ ბუნა), წოვა - თუშური (ბაცბური) (ვაინახური ნინეფიშ ბუნაშე).
• ჭარალუა: ქორთული.

რელიგია

ქორთუეფიშ 90% ქრისთიანი (მართლმადიდებელი) რე, რენა კათოლიკეფი დო მუსულმანეფი ხოლო.

ლიტერატურა

• სამსონ ფირცხალავა: ქართველთა წინაპრები და მათი მონათესავე ტომები წინა აზიაში 40 - 6 ს.ს. ძვ.წ
• როლანდ თოფჩიშვილი: ქართველთა ეთნიკური ისტორია და საქართველოს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მხარეები
• Г. Меликишвили: Некоторые вопросы древнейшей истории грузинского народа
• პ.გუგუშვილი, საქართველოსა და ამიერკავკასიის ეკონომიკური განვითარება XIX-XX სს. ტ.I, თბილისი 1949, გვ. 456-611;
• ქართული სახელმწიფოებრიობის სათავეებთან, თბ., 2001. (სამეცნიერო დისკუსიის მასალები);
• ვ.ჯაოშვილი, საქართველოს მოსახლეობა XVIII-XX საუკუნეებში, თბილისი 1984;
• ვ.ჯაოშვილი, საქართველოს მოსახლეობა. თბილისი, 1996 გვ. 297-305.
• საქართველოს მოსახლეობის აღწერის ძირითადი შედეგები, თბილისი 2002, ტ. I-II.

თე სტატია მერკე რე. თქვა შეილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გოფაჩათ.