ბოტსვანა

ვიკიპედია-შე
გეგნორთი: ნავიგაცია, გორუა
ბოტსვანაშ რესპუბლიკა
ბოტსვანა
ბოტსვანაშ
დევიზი: "Pula"
(ჭვემას)
ჰიმნი: Fatshe leno la rona
(თე დიხა ჩქინიე)
ზოხორინალაშ თარიღი {{{ზოხორინალაშ თარიღი}}}
ნანანოღა
(დო უდიდაში ნოღა)
გაბორონე
ოფიციალური ნინა(ეფი) ინგლისური დო
ცვანა
თარობა უნიტარული, დომინანტურ-პარტიული ოპარლამენტე რესპუბლიკა
 -  პრეზიდენტი იან ხამა
 -  ვიცე-პრეზიდენტი პონათჩეგო კედიკილვე
ფართობი
 -  გვალო 581,730 კმ2 (48-ო)
 -  წყარი (%) 2.6
მახორობა
 -  2014 (16 პირელი) ფასებათ 2,155,784 (145-ა)
 -   census 2,038,228 
 -  მეჭედალა 3.4 ად. ად/კმ2 (231-ა)
ედპ (ჸუპ) 2014 წანაშ ფასებათ
 -  გვალო $35.989 მილიარდი 
 -  ართ მახორუშე $7,704 
აგი (2013) 0.683 (დაბალი) (109-ა)
ვალუტა პულა (BWP)
ბორჯიშ ორტყაფუ (UTC+2)
ქიანაშ კოდი BW, BWN
Internet TLD .bw
ოტელეფონე კოდი +267

ბოტსვანა (ინგლ., ცვნ. - Botswana), ედომუშამი ოფიციალური ჯოხოდვალა — ბოტსვანაშ რესპუბლიკა (ინგლ. - Republic of Botswana, ცვნ. - Lefatshe la Botswana) — სახენწჷფო ობჟათე აფრიკას. ქიანას ობჟათეშე უხურგანს - ოარ, ბჟადალშე დო ოორუეშე - ნამიბია, ოორუე-ბჟაეიოლით - ზამბია, ბჟაეიოლით ზიმბაბვე, ქიანას ზუღაშა გიშალი ვაუღუ. გეოგრაფიულო ქიანაშ ტერიტორიაშ 70% კალახარიშ ტიოზის უკებჷ . ბოტსვანა გოართოიანაფილი ომაფეშ კოლონია (პროტექტორატი) რდჷ.

1966 წანაშ 30 ეკენიას, ბრიტანეთიშ პროტექტორატი ბეჩუალენდიქ ზოხორინალა გჷმაცხადჷ ერეფიშ წორომაჸალობაშ ჩარჩოეფს დო დოთირუ ქიანაშ ჯოხოდვალა ასეიანშა. ქიანაშ ნანანოღა დო უდიდაში ნოღა რე - გაბორონე.

ფიზიკურ-გეოგრაფიული მახასიათაფალეფი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

გეოგრაფიული აბანდვალა[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

ბოტსვანაშ რუქა.
ელმაშარეშე გიოჯინეთ.

ბოტსვანა იდვალუაფუ ობჟათე აფრიკას. ქიანაშ ტერიტორია რე - 581 730 კმ², თაჸურეშე სქირონაშ ფართობიე 566 730 კმ². ქიანას საართო ხურგა უღუ ობჟათეშე დო ობჟათე-ბჟაეიოლშე ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკაწჷკუმა (1840 კმ), ოორუეშე დო ბჟადალშე ნამიბიაწკჷმა (1360 კმ), ოორუე-ბჟაეიოლშე ზამბიაწკჷმა (ტერიტორიაშ ჭიჭე ნორთით) დო ზიმბაბვეწკჷმა (813 კმ). ქიანაშ თანჯეფიშ ედომუშამი სიგინძა 4013 კმ-ს აკმადგინანს.

კლიმატი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

ქიანაშ უმენტაში ნორთი იდვალუაფუ სუბტროპიკული კლიმატიშ ორტყაფუს. ღურთუთას ტემპერატურაშ ოშქაშე მაქსიმუმი რე - 33 °C, კვირკვეს - 22 °C, ოშქაშე მინიმუმი - 18 °C ღურთუთას დო 5 °C - კვირკვეს. ღურთუთაშ ოშქაშე ტემპერატურა 22°C-შე 27 °C-შა რე, კვირკვეს —14°C -შე 16 °C-შა, ზოთონჯს ჸინუეფი უჩქუ. ქიანაშ უმენტაში რაიონეფს, არძაშე უმოს ჩხე თუთა გჷმათუთა რე.

წყარიშ რესურსეფი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

ბოტსვანაშ უდიდაში წყარმალუ რე ოკავანგო. ოკავანგოშ დელტას მიარე ტობა იდვალუაფუ, ნამუშეთ არძაშე უდიდაშიე წყითე ტობა ნგამი. ქიანაშ ობჟათე-ბჟაეიოლს მეხჷრჩანს წყარმალუ ლიმპოპოშ კვარჩხანი ხჷრჩეფი, ნამუთ ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკაშ ხურგაწკჷმა მეხჷრჩანს; ოორუე-ბჟაეიოლს - წყარმალუ ჩობეშ მარძგვანი ხჷრჩეფი მეხჷრჩანს, ნამუთ ქიანაშ ოორუე ხურგას ალაჸუნს. ქიანაშ დოსქილადირ ტერიტორიას მასქირაფუ წყარმალუეფი იდვალუაფუ, ნამუთ ჭვემეფიშ სეზონს ეკმიფშაფუ წყარით. ბოტსვანაშ უმენტაშ წყარმალუს ნადუეფი ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკას ვარდა ანგოლას უღუ.

ქიანას რე 2,9 კმ³ კინეგუმაახალაფარი ოწყარე წყუეფი, სოჸურეშეთ 46% ოფუტეშ მეურნობაშ საჭიროებაშო გიმირინუაფუ. დოხოლაფირო არძა ნოღაშ მახორობა დო ოფუტეს მახორუშ 90%-ს, სუფთა წყარიშ ხვარებაშ საშუალება უღუ.

ფლორა დო ფაუნა[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

მუნჭყვი მორელიშ ტყაჩირს.

ქიანაშ უმენტაში ნორთი გოტიოზელ ჯა-ქვერჩხამი სავანეფს უკებჷ. ქიანაშ ობჟათე-ბჟადალს ქვიშამი გვერდოტიოზეფი იდვალუაფუ, ქვერჩხამი. ქიანაშ ჩქოლარეფიშ ორენი დიდარი დო მიარეფერამი რე: მუნჭყვეფი (მოსოფელიშ უდიდაში პოპულაცია), ჯილოეფი, ლეოპარდეფი, ავაზეფი, ტურეფი, გიენეფი (ტუტაშფერი დო ჭარგა), ზებრეფი, კამბეშეფი, ჟირაფეფი, მიარეფერუამი ანტილოპეფი (გნუ, კანა, კონგონი, ორიქსი, დიდი ქუდუ, სპრინგბოკი, სტენბოკი, დუკერეფი დო შხვეფი).

მიარერიცხუამი მაფურინჯე: (აფრიკული სირაქლემეფი, დროფეფი — უჩა, ბიბილამი დო შხვეფი), ხვილარეფი, გვერეფი (პითონეფი, ფარიშობური კობრეფი, ბიძღა ფოსდინაფილეფი, უჩა მამბეფი დო შხვეფი). კუჩხორსხუამეფშე გოფაჩილიე ჩვეულებური მორიალეეფი.

თხილერი ტერიტორიეფი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

ერუანული პარკი ჩებე

ტყარი ჩხოლარიშ, მაფურინჯეშ, ჩანარეფიშ დო ორთაშური ელმოლიშ ოთხილარო, ბოტსვანას დორსხუაფილიე რანწკი ტყაჩირეფი დო ერუანული პარკეფი, ნამუთ ქიანაშ ფართობიშ დოხოლაფირო 18% იკენჷს. თენეფშე არძაშე უდიდაში რე:

ნოღეფი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

გაბორონეშ სურათი ჟიშე

ქიანას ურბანიზაციშ ძალამი მაღალი დონე გირშუმუაფუ: თუ 1981 წანას ონოღე მახორობა 18 %-ს აკადგინანდჷ, 2005 წანაშო — 53,6 % რდჷ. ქიანაშ უდიდაში ნოღა ბოტსვანაშ ნანანოღა გაბორონე რე, სოდეთ 199 600 ადამიერი ოხორანს (2004).

ზოხორინელი ბოტსვანა[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

გოართოიანაფილი ომაფეს ვაკოდუ ქიანაშ პოლიტიკური მონწყუალაშ თირუა, თი ბორჯიშახ, მუჟამსჷთ ქიანაშ ეკონომიკაქ ზოხორინელო ქიდიჭყჷ გოვითარაფა. 1964 წანას, კოლონიურ ადმინისტრაციაქ დეთანხმუ ქიანაშ ზოხორინალაშ გჷმოცხადაფაშ შელებუანობას; 1965 წანას დუდმართუქა მიშაღალილქ იჸუ, ქიანაშ ნანანოღა გინოღალილქ იჸუ ნოღა მაფიკენგიშე ჩხარას ეგაფილ ნოღა გაბორონეშა, დო 1966 წანას, ბოტსვანაშ რესპუბლიკაქ ზოხორინალა გჷმაცხადჷ. მაართა პრემიერ-მინისტრი სერესტე ხამე რდჷ. თე ადამიერი, ხოლო ჟირშა რდჷ გიშაგორილი დო 1980 წანას დოღურუ, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტიშ რინაშ ბორჯის.

პოლიტიკური მონწყუალა[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

სახენწჷფო ნწყუალა[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

ბოტსვანა მიარეპარტიული სისტემაშ დემოკრატიული რესპუბლიკა რე.

ემაჸონაფალი ხეშუულობა[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

უმაღალაში დუდგემახვენჯი, სახენწჷფოშ დო თარობაშ მადუდე, პრეზიდენტი რე, ნამუსჷთ ერუანული ასამბლეა უბრალო უმენტაშობათ, 5 წანაშ ვადათ გიშმაგორუნს. პრეზიდენტის მინისტრეფიშ კაბინეტიშ მაკათურეფიშ დო ვიცე-პრეზიდენტიშ დორინაფაშ დო გინორინაფაშ, ლჷმაშ დო შვიდობაშ ოკითხეფიშ გინოჭყვიდირი, პარლამენტიშ მიღებულ კანონეფშა ვეტოშ გედვალაშ ნება უღუ.

კანონდუმადვალუ ხეშუულობა[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

ბოტსვანაშ პარლამენტიშ ნოდგჷმი

ბოტსვანაშ ჟირპალატამი პარლამენტი აკმოდირთუ ერუანული ასამბლეაშე დო ხემანჯღვერეეფიშ პალატაშე. ერუანული ასამბლეა 61 მაკათურშე აკმოდირთუ, სო ჸურეშე 57 მაკათური გიშეგორუაფუ ბონი გიშაგორუეფით დო 4-ის უმენტაშობაშ პარტია დუთმარინუანს. პარლამენტიშ არძა მაკათური 5 წანაშ ვადათ გიშმეგორუაფუ. ხემანჯღვერეეფიშ პალატა 15 მაკათურშე აკმოდირთუ — 8 ხემანჯღვერი დიდი ტომეფიშ წჷმმარიანფალეფი რენა — იროიანი მაკათურეფი, 4-ის — ჭიჭე აკანეფი გიშმაგორუნა 5 წანაშ ვადათ — დუთმარინუანს ხემანჯღვერეეფიშ პალატა.

სასამართალო ხეშუულობა[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

ბოტსვანაშ სასამართალო სისტემა უმაღალაშ სასამართალოშე, სააპელაციო სასამართალოშე დო მაართა, მაჟირა, მასუმა კლასიშ მაგისტრატიშ სასამართალოშე ეკმოდირთუ. იუსტიციაშ მინისტრის ქიანაშ პრეზიდენტი დუთმარინუანს. ქიანაშ იურიდიული სისტემა რომაულ-ჰოლანდიურ დო რჩქვანილობურ აბანურ სამართალსიე გერსხილი.

აკოანჯარაფილი ნძალეფი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

2007 წანაშ გერგობათუთაშ მუნაჩემეფით, ბოტსვანაშ აკოანჯარაფილი ნძალეფი 9 ვითოში ადამიერშე ეკმოდირთუ, თენეფს შქასიე 94,4% — არმია. ოურდუმე ხარჯეფი (2005) ედპ-შ 3,0%-ს აკმადგინანს.

ადმინისტრაცული გორთუალა[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

ბოტსვანაშ აკანეფი

ბოტსვანაშ ტერიტორია ადმინისტრაციულო 12 აკანო რე გორთილი:

  1. ცენტრალური აკანი
  2. განზი
  3. კგალაგადი
  4. კგატლენგი
  5. კვენენგი
  6. ოორუე-ბჟაეიოლი აკანი
  7. ოორუე-ბჟადალი აკანი
  8. ობჟათე-ბჟაეიოლი აკანი
  9. ობჟათე აკანი

თე აკანეფი 28 სუბაკანო ირთუ.

მახორობა[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

დემოგრაფიული მუნაჩამეფი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

ბუშმენი-მაჯინი.

ბოტსვანაშ მახორობა დოხოლაფირო 2 მილიონ ადამიერს აკმადგინანს, თაჸურეშე ცვანა - 66,8%, კალანგა - 14,8%, ნდებელე - 1,7 %, გერერო - 1,4%, სანი (ბუშმენეფი) - 1,3%, აფრიკანერეფი - 1,3%, შხვეფი - 12,7 %. მახორობაშ მეჭედალა — 3,2 ადამიერი კმ²-ს. ქიანაშ მახორობაშ 53,6% ნოღას ოხორანს (2005).

მახორობაშ თელარაშ ოშქაშე მუდანობა (2007წანას): 51,6 წანა (ქომოლკათა), 49,6 წანა (ოსურკათა).

დაბადება — 23,2 - 1000 მახორუშო (2007), ღურა — 13,6 - 1000 მახორუშო (2007). ორთაშობური ძინა — 9,6 - 1000 მახორუშო (2007).

რელიგია[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

ქიანაშ მახორობაშ დოხოლაფირო 70 % — ქირსიანეფი რენა (ანგლიკანეფი, მეთოდისტეფი დო შხვა). ხოლო ლუთერანეფი, კათოლიკეფი, მორმონეფი, მაშკვითა დღაშ ადვენტისტეფიშ ოხვამე, იეღოვაშ მოწამეეფი, ბაპტისტეფი, ჰოლანდიაშ რეფორმატორული ოხვამე, მენონეფი დო შხვა ქირსიანული კონფესიეფი.

ნინეფი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

ბოტსვანაშ ოფიციალური ნინეფი - ინგლისური დო ცვანა რე. ქიანაშ მახორობა შხვა ნინაშა ხოლო რაგადანს, არძაშე უმოსო გოფაჩილიე:

ტრანსპორტი დო კომუნიკაციეფი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

აეროპორტი გაბორონეს

2002 წანაშ მუნაჩემეფით, ბოტსვანაშ რკინაშ შარეფიშ სიგინძა 888 კმ. კმადგინანს. წანამოწანას, მოშარეეფიშ გინოჸონაფა 106 მილიონს აკმადგინანს, ოღალუეფს - 747 ტონას (2001 წანაშ მუნაჩემეფით). ბოტსვანაშ რკინაშ შარაშ, არძაშე უმოს გირძე ნოჸელა რე 641 კმ., ნამუთ ობჟათე აფრიკაშ ნოღა კეიპტაუნიშე, ზიმბაბვეშ ნოღა ბულავაიოშა იდვალუაფუ, ნამუთ ნოღეფს - ლობაცეს, გაბორონეს დო ფრანსისტაუნს ართიანს მიკმარსხუანს. ოავტომობილე შარეფიშ ედომუშამი სიგინძა 24 455 კილომეტრიე, სო ჸურეშეთ 33 % ასფალტითიე ფორილი. 2005 წანას, ქიანას რეგისტრირებულიე - 82 056 ავტომანქანა, 74 387 ოხარგალი მანქანა დო ავტობუსი.

2001 წანაშ მუნაჩემეფით, ქიანას 92 აეროპორტი დო ეიოფურინალი ფართობიე. სახენწჷფო კომპანია Air Botswana რეგულარულო ახორციელენს რეისეფს ფრანსისტაუნშე, გაბორონეშე, მაუნაშე დო სელები-პიკვეშე. იხორციელებუაფუ ოერეფშქაშე რეისეფი იოჰანესბურგჷშა, მბაბანეშა დო ჰარარეშა.

ვალუტა[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

პულა, ბოტსვანაშ ვალუტათ მიშეღეს 1976 წანას, ნამუქჷთ ობჟათეაფრიკული რენდი დოთირუ. 1 პულა 100 თხებეს უდრენს..

დღახუეფი[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

თარიღი ჯოხოდვალა ჯოხოდვალა ინგლისურ დო ცვანურ ნინას
1 ღურთუთა ახალი წანა (2 ღურთუთა ხოლო დღახურე) New Year’s Day / Ngwaga o mosha
მათირე თარიღი დიდი ობიშხა Good Friday / Labotlhano yo o molemo
მათირე თარიღი თანაფაშ თუთაშხა Easter Monday
მათირე თარიღი ემაღალაფა Ascension Day / Tlhatlogo
1 კვირკვე სერ სერესტე ხამაშ დღა Sir Seretse Khama Day
კვირკვეშ მასუმა თუთაშხა პრეზიდენტიშ დღა (თე დღაშ გეჸვენჯი ხოლო დღახურე) President’s Day
30 ეკენია ზოხორინალაშ დღა Independence Day / Boipuso
25 ქირსეთუთა ქირსე (თე დღაშ გეჸვენჯი ხოლო დღახურე) Christmas / Keresemose

სოციალური სფერო[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

გონათუა[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

ბოტსვანაშ უნივერსიტეტიშ კორპუსი.

მახორობას ჭარუა-კითხირიშ რჩქინა (2005) 78,6%-ის ეკმადგინუანს.

ბოტსვანაშ გონათუაშ დუნაწესებუეფი (2004 წანა).
ოგურაფე დუნაწესებუეფი ოგურაფე დუნაწესებუეფიშ მუდანობა გიმაწურაფალეფიშ მუდანობა მაგურაფუეფიშ მუდანობა მაგურაფუეფიშ მუდანობა ართ გიმაწურაფალიშო
დაჭყაფუე სკოლეფი (ხანი 6-13 წანა) - 773 12 717 328 692 25,8
ოშქაშე სკოლეფი (ხანი 14-18 წანა) - 278 10 620 225 526 21,2
უმაღალაში გონათუა1 - 1 796 15 720 19,7

1 ბოტსვანაშ უნივერსიტეტიშ მუნაჩამეფი

რესურსეფი ინტერნეტის[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]