მოსკოვი

მოსკოვიშ ოძირაფუეფიშ კოლაჟი.
შილა	გერბი
ქიანა	რუსეთი
კოორდ.	55°45′00″ ო. გ. 37°37′00″ ბ. გ.
მერი	სერგეი სობიანინი
დირსხუ	1147
მაართა მოშინაფა	1147
ფართობი	1081 კმ²
მახორობა	10 470 318 კოჩი (2008)
მეჭედალა	10 380 კოჩი/კმ²
ბორჯიშ ორტყაფუ	UTC+3
ტელ.კოდი	495 +7 499
ოფოსტე ინდექსი	101ххх-129ххх
ოფიციალური საიტი	http://mos.ru/

მოსკოვი (რუსულო Москва́, მოსკვა, IPA: [mɐ'skva]) რუსეთიშ ნანანოღა რე დო იდვალუაფუ წყარმალუ მოსკოვს. ნოღაშ ფარგალეფს ოხორანს რუსეთიშ მახორობაშ დახე 1/10, ნამუთ მოსკოვს ევროპაშ არძაშე უმოს ინწრას დოხორინელ ნოღათ გინმართინუანს.

ნოღა გეძჷ ბჟადიიოლ რუსეთიშ ფედერალურ ოლქის. თენა რდჷ ჸოფილი სხუნუეფიშ კავშირიშ ნანანოღა, თე წკჷმა ართო რუსულ სახენწჷფო — მოსკოვიშ, პრე-იმპერიულ რუსეთიშ ნანანოღა. რჩქინელი რე არქიტექტურული ანსამბლი კრემლი, ნამუთ გედგჷ მოსკოვს, ნამუთ წჷმარიანუანს ნაციონალურ თარობაშ ცენტრის.

წმ. ბასილიშ ოხვამე

მოსკოვი ხოლო რჩქინელი რე, მუჭოთ ნოღა სოდგა გედგჷ წიმინდე ბასილიშ ოხვამე, სქვამი ელეგანტური ფერადი თაღეფით. მოსკოვიშ პატრიარქი, ნამუშ რეზიდენცია დანილოვიშ მონასტერს რე, წჷმარინუანს რუსეთიშ მართლმადიდებელ ეკლესიას.

ისტორია

მოსკოვიშ ელ-მოლს კათაშ ნოხორიშ ორდოიანი შანეფი იძირე ქუაშ ხანაშე (შუკინკიშ ნეოლითურ ელ-მოლ მოსკოვიშ წყარმალუს). ამდღანერ მოსკოვიშ თანჯეფიშ ფარგალეფს შხვა მეგორაფეფი ხოლო არსებენს (ფატიონოვსკაშ კულტურაშ ონთხორუ, დიაკოვსკიშ კულტურაშ ორდოიანი ქუაშ ხანაშ ნოხორი, კრემლიშ ტერიტორიას დო თიშ ელ-მოლს, კუნხევსკიშ პარკის, დო თ.უ.)

ჩქინ წანაშეჭარუაშ პირველ ვითწანაშ ბოლოს მოსკოვიშ ტერიტორიას დო მოსკოვიშ ოლქის ოხორანდეს ვიატიჩიშ დო კრივიჩიშ სლავურ ტომეფი. მა-11 ოშწანურაშ ბოლოს მოსკოვი ჭიჭე ნოღა რდჷ ფეოდალური ცენტრით დო ოვაჭრებელი ელ-მოლეფით წყარმალუ ნეგლინნაიაშ მიშაკათაფუს.

პირველ მეშანაფა მოსკოვშე არსებენს 1147 წანას, მუ ბორჯისჷთ ნოღა ჭიჭე პროვინციულ დაბა რდჷ დოხორინელი უმოსო მერიაშ ტომით, ნამუეფით ამდღა უკვე მიკოჭყოლადირი ფინურ ნინაშა იჩიებუნა. 1156 წანას, მაფასქირ იური დოლგორუკიქ ეიოგჷ ჯაშ გალავანი ნოღაშ ელ-მოლს. 1237-38 წანეფს მონღოლეფქ ნოღა ედომშამო გეგნოჭვეს დო ნოღაშ მახორობა გეშაჭყვიდეს, მარა მოსკოვქ მალას მახერხჷ კუჩხშა მუწოდგინა დო ზოხორინელი ომაფე ნანანოღათ გინირთჷ.

1300 წანას მოსკოვს მართუნს დანიელი, ალექსანდრე ნეველიშ სქი დო რურიკიშ დინასტიაშ მაკათური. ნოღაშ მოხუჯურ აბანდვალაქ წყარმალუ ვოლგაშ ოდუდეშე დიდი თია მიშეღჷ ნოღაშ მალას გოვითარაფაშა. მოსკოვი სტაბილური და დიდარ ნოღა რდჷ ბრელ წანაშ მალობას დო მიკმიჭოფანდჷ დიდი მუდანობათ თხოზინელეფს ედომშამი რუსეთიშ მასშტაბით. 1304 წანაშო, იური მოსკოვარქ ქენირძჷ ტვერიშ მიხეილს ვლადიმირიშ ომაფეს ხვისტაშო. ივანე პირველქ საბოლოთ დამარცხჷ ტვერი დო ვლადიმირ-სუზდალიშ ნანანოღა დო თეწკჷმა ართო ართპიროვნულ ოგაფალეფიშ მაშაყარალო გინირთჷ მონღოლ მამართვალეფშო. ხანშო დიდ სარჩელიშ გინოგაფათ ივანექ შილებუ ხანშე შანულამ დათმობა მუპალუაფუდკო. შხვა ოთავადეეფშე გოშხვავაფათ მოსკოვი თიშ ბოშეფს შქას ვერთუდუ, გვალო ხეუმუთხუმუო გინაჩამუდუ თიშ ბოშეფშე არძაშე უნჩაშის.

თიშ უმკუჯინუო, ნამდა ორქოშ ურდოშ ხანი დუდშე ოცადჷდჷ მოსკოვიშ გოლინა აკუბურკჷდჷკო, მუ ბორჯისჷთ ლიტვიშ დიდ ომაფეშ გომანგარეფაშ შქურინჯი აკუქიმინჷ თელ რუსეთის, ხანქ გაინოჭყვიდჷ გუმანგარებუდუკო მოსკოვი ლიტვიშ ობალანსაფალო, ნამუქჷთ უმალაშ ბორჯის მოსკოვი რუსეთიშ უმანგარაშ ნოღათ გინართინუ. 1380 წანას, მაფასქირი დიმიტრი დონსკოი მოსკოვარიშ უნჩაშალათ (დუდალათ) რუსეთიშ არმიაქ შანულამი გომორძგუა მიპალუ მონღოლეფწკჷმა კულიკოვოშ ბურჯაფის. თეშ უკული, მოსკოვი მაჸონაფუ როლს იკჷნენდუ რუსეთიშ მონღოლეფიშ პატჷნალაშე ოდუდიშალაფარო. 1480 წანას, ივანე მასუმა საბოლოთ გეგნორაჸჷ თათარეფი რუსეთშე დო მოსკოვქ გინირთჷ იმპერიაშ ნანანოღათ, ნამუქჷთ საბოლოთ აკოჭოფუ თელი რუსეთი დო ციმბირი, დო თეწკჷმა ართო ბრელ შხვა ქიანეფიშ ნორთეფით.

1571 წანას ყირიმიშ სახანო თათარეფქ გეჭოფეს დო გეგნოჭვეს თელი მოსკოვი. 1610-12 წანეფს პოლონურ-ლიტვური ალმამაჸალეობაშ ჯარეფი მართუნდეს მოსკოვს, დო ალმამაჸალეობაშ მადუდე სიგიზმუნდ მასმა ოცადჷდჷ ხეშა ქაშუოთამუდჷკო რუსეთიშ ხვისტა. 1612 წანას, ნიჟნი ნოვგოროდიშ დო შხვა რუსულ ნოღეფიშ კათაქ გედირთჷ პოლონარი ოკუპანტეფიშ წინააღმდეგ, დირთინუ კრემლი დო გეგნარღუ დამპყრობელეფი. 1613-ას, ზემსკიშ აკოშაყარუას მიხეილ I რომანოვი ეშაგორილქ იჸუ ნთელ რუსეთიშ მაფათ, ნამუქჷთ ოსხირი ქინურღუ რომანოვეფიშ დინასტიას.

მოსკოვქ დათმუ ნანანოღაშ ტიტული თიშ უკული, მუთ 1703 წანას პეტრე დიდიქ გეიონწყუ სანკტ-პეტერბურგი ბალტიაშ წყარპიჯის. ნაპოლეონიშ გენთხაფაშ ბორჯის, 1812 წანას, მოსკოვარეფქ დოჭვეს ნოღა, მუ ბორჯისჷთ ნაპოლეონ I მიწმიაკინუდუ მოსკოვს 14 ეკენიას. ნაპოლეონიშ არმია, გუნატანჯი შქირენათ, ჩხურუთ დო ჭიჭე მომარაგაფათ, აძულებურქ იჸუ უკახლე დორთედჷკო.

1905 წანაშ ღურთუთას, ნოღაშ მადუდეშ, მერიშ ინსტიტუტქ იჸუ ოფიციალურო მუშაღალირქ დო ალექსანდრე ადრიანოვქ გინირთჷ მოსკოვიშ პირველ ოფიციალურ მერო (ამდღა მერიშ პოსტი უკინებუ სერგეი სობიანინს). 1917 წანას რუსეთიშ რევოლუციაშ ჯგირო გოხორციალაფაშ უკული, ლენინქ, ურცხოეთიშ მუშანტებეფიშ შიშით, რუსეთიშ ნანანოღა პეტერბურგიშე კინ მოსკოვშა გეგნიღჷ 1918 წანაშ 5 მელახის.

გჷმათუთაშ რევოლუციაშ უკული

მა-20 ოშწანურაშ დაჭყაფუს, იროიან გოფიცუეფქ დო აკოანჯარაფილ არყებეფქ დაჭყაფუ მეჩჷ გჷმათუთაშ რევოლუციას. 1918 წანას ბოლშევიკეფქ თარობა პეტერბურგიშე მოსკოვშა გეგნიღეს. მაჟირა საგებიო ლჷმაშ მალობას, სხუნუეფიშ სახენწჷფო დუდიშთხილუაშ კომიტეტი დო ჭითა არმიაშ გენერალური შტაბი იდვალუაფუდუ მოსკოვს. 1941 წანას ნაციონალური მოხალისეეფიშ 16 დივიზიონი (160,000-შე მეტი კოჩი), 25 ბატალიონი (18,000 კოჩი) დო 4 ოინჟინერე კორპუსიქ იფორმირუ მოსკოვარეფიშ დუდალათ. 1941 წანაშ გერგობათუთას, გერმანიაშ არმიაშ ცენტრალური ბუნა გაჩერეს ნოღაშ მიორნალეფწკჷმა, ჭიჭე გვიანო უკოხოლე გართინუეს. ქარხანეფიშ უმენტაშობაქ ევაკუირებულქ იჸუ თარობაშ უმენტაშობაწკჷმა ართო. 20 გჷმათუთაშე ნოღა ალყაშ დგომარობას რდჷ. ნოღაშ დოსქილადირ მახორობაქ აქტიური ოჰაერე ბობმბუაშ პიჯალეფს ეიოგჷ ტანკსაწინააღმდეგო დუდიშთხილუაშ სისტემა. მოსკოვქ 1944 წანაშ 1 მესის მედალ "მოსკოვიშ თხილუაშო", 1947 წანას მედალი "მოსკოვიშ 800 წანაშ დუდიშ აღსანიშნავო" დეინალჷ. 1965 წანაშ 8 მესის მაჟირა საგებიო ლჷმაშ გომორძგუაშ 20 წანაშ დუდს მოსკოვქ "ნოღა გერგეზიშ" წოდება მიღუ. 1980 წანას მოსკოვქ უმემნძელჷ ზარხულიშ ოლიმპიურ ლაჸაფეფს.

1991 წანას მოსკოვქ გინირთჷ მემარძგვანე კომუნისტეფიშ ნოღათ, ნამუეფი ოწინააღმდეგუდეს მიხეილ გორბაჩოვიშ დემოკრატიულ რეფორმეფს. სხუნუეფიშ კავშირიშ აკოცჷმაშ უკული, თიმ წანას, მოსკოვქ გინირთჷ რუსეთიშ ფედერაციაშ ნანანოღათ. თიშ უკული, ოვაჭრებელ ეკონომიკაშ გოვითარაფაწკჷმა ართო მოსკოვქ გინირთჷ ბჟადალიშ ტიპიშ არქიტექტურაშ, მოინალეობაშ დო რინაშ სტილიშ აქტიურ მიმაჸუნუქ.

მახორობა

მოსკოვი ევროპას დო რუსეთის არძაშე უმოსი დიდი ნოღა რე მახორობაშ მუდანობაშ კუნთხუთ. კონგლომერატიწკჷმა ართო თიშ მახორობა 15 მილიონს ოჭირინდუანს.

ოფიციალურო 2009 წანაშ მუნაჩამეფით მოსკოვიშ მახორობა აკმადგინანს 10 მილიონ 524 ანთ. კოჩის.

მარა ენა ხვალე ოფიციალურო მახორობა კათაშ მუდანობა რე. ფედერალურ საინალოეფიშ ტკიცაფათ სოდგარენი 1 მილიონი 800 ანთ. კოჩი ოხორანს, ნამუეფით მოსკოვშა ომუშებელო რენა დინულირი.

ნაციონალური აკოდგინალუა

მოსკოვიშ ნაციონალური აკოდგინალუა 2002 წანაშ მუნაჩემეფით თეჯგუა რე:

	მუდანობა	პროცენტული თია
რუსეფი	8 მილ. 908 ანთ. 864	84,8%
უკრაინალეფი	252 ანთ. 113	2,4%
თათარეფი	168 ანთ. 075	1,6%
სომეხეფი	126 ანთ. 057	1,2%
აზერბაიჯანალეფი	94 ანთ. 542	0,9%
ებრაალეფი	84 ათ. 038	0,8%
ბელორუსეფი	63 ათ. 028	0,6%
ქორთუეფი	52 ანთ. 524	0,5%
შხვა კათეფი	420 ანთ. 189	4%

რესურსეფი ინტერნეტის

• Moscow Railway Museum
• Lenin's Funeral Train Museum
• Moscow Russia Insider's Guide