ევროპა

ვიკიპედია ხასჷლაშე
გეგნორთი: ნავიგაცია, გორუა
ევროპა
LocationEurope.png
ფართობი 10,180,000 კმ2
მახორობა 742,452,000
მახორობაშ მეჭედალა 72,9/კმ2
ქიანეფი 50 (ქიანეფიშ ერკებული)
ნინეფი ევროპაშ ნინეფიშ ერკებული
ოსაათე ორტყაფუ UTC+5

ევროპა — მოსოფელიშ ნორთი, აზიაწკჷმა ართო აკმოქიმინუნს ევრაზიაშ კონტინენტის. თინეფს შქას ხურგაშ ღოზიშეხ არსებენს მუსხირენ ვარიანტი.
ევროპაშ ფართობი 10 180 000 კმ2-იე, მახორობა - 742 452 000. ევროპა ფართობიშ მეჯინათ მაჟია უჭიჭაში კონტინენტიე (ევროპას ხვალე ავსტრალია უწორუანს), მარა მახორობაშ მუდანობათ ევროპა გინმამეტენს მუჭოთ ავსტრალიასჷნ, თეშ ობჟათე ამერიკასჷთ, მახორობაშ მეჭედალათ ხვალე აზიას კჷნასქიდუ. ევროპას იდვალუაფუ 50 ქიანა. თაჸურეშე 28 ქიანა რე ევრორსხუშ მაკათური. ევროპას იდვალუაფუ 6 ჯუჯა-სახენწჷფო:

ევროპაშ რეკორდეფი[რედაქტირაფა]

ევროპაშ ქიანეფი

ევროპაშ უდიდაში გვალალეფი რე:

  1. მონბლანი
  2. მონტე-როსა
  3. დომი

დო შხვა

ევროპაშ უდიდაშ ნოღა რე რუსეთიშ ნანანოღა - მოსკოვი. თექ ოხორანს 11 503 500 ადამიერი. შხვა დიდი ნოღეფი რე:

უდიდაში წყარმალეფი რე ვოლგა (3531 კმ.) დო დუნაი (2858 კმ.).

ევროპას იდვალუაფუ 4 დიდი ჩქონი: სკანდინავიაშ, იბერიაშ (პირინეიშ), აპენინიშ დო ბალკანეთიშ ჩქონეფი. უდიდაშ კოკი რე - კოკი დიდი ბრიტანეთი.

ჯოხოშ ეტიმოლოგია[რედაქტირაფა]

ზიტყვა „ევროპა“ ბერძნული მითოლოგიაშე მოურს. თაშ ჯოხოდჷ ფინიკიაშ მაფაშ, აგენორიშ დო ტელეფასაშ ოსურსქუას, ნამუთ ზუღას ბონუაშ ბორჯის ზევსიქ ქოძირჷ დო მეწონჷ. ზევსიქ თე ოსურსქუას ჩე ხოჯიშ სახეთ გეგმაცხადჷ, იხვამილუ დო კოკი კრეტაშა მიდეჸონჷ. თაქ თენეფს სუმი სქუაქ ქჷმაძინეს: მინოსი (მუმალს კრეტაშ ლეგენდარული მაფა), რადამანთისი დო სარპედონი. გვალე თე ოსურსქუაშ ჯოხო გიოდვეს ბერძენეფქ კონტინენტის. ეიოშანალიე, ნამდა ჰომეროსიშო „ევროპა“ კრეტაშ მითიური ოსურმაფა რდჷ დო ვართ გეოგრაფიული ჯოხოდვალა.

გეოგრაფია[რედაქტირაფა]

ევროპაშ ფართობი დოხოლაფირო 10 მლნ კმ2-იე, თენეფს შქას კოკეფი აკმადგინანა 730 ვითოშ კმ2-ს. ევროპას ელმოლს ალაჸუნს ატლანტიშ დო ოორუეშ ჸინჩამი ოკიანეეფი დო თინეფიშ ზუღეფი. ევროპაშ წყარპიჯიშ ხაზი ართობურო აკოწიწონელიე, ჩქონეფიშ (კოლიშ, სკანდინავიაშ, პირენეიშ, აპენინიშ, ბალკანეთიშ) წილო მოურს ევროპაშ ფართობიშ 25%. თიშ უმიკუჯინალო, ნამდა ვართფერი დიდი ფართობიშე აკმოდირთჷნი, ევროპა ორთაშ შანულამი მუშობურობათ დო მიარეფერუანობათ გიშეგორუაფუ. მიარეფერუანიე ხვალე ევროპაშ ორთა ვარინ, მახორობაშ ეთნიკური აკოდგინალუა, სამეურნო საქქარუა,მეურნობაშ გოვითარაფაშ ისტორია დო თიში დონე, პოლიტიკური რუკა დო შხვა ხოლო. მოსოფელიშ ეკონომიკურო გოვითარაფილ 31 ქიანაშე 24 ევროპასიე, თენეფს შქას 4 დიდი შქვითიანიშე. ევროპა ოერეფშქაშე ტურიზმიშ თარი რეგიონიე, თეწკჷმა თირელი ტყარი ორთათ. ევროპა მოსოფელიშ ცივილიზაციაშ ართართი შანულამი ონწე რე. მოსოფელიშ ცივილიზაციაშ ისტორიაშ არძაშე რჩქინელი 100 პიროვნებაშე, 71 ევროპალიე. თაჸურეშე გოძუდჷ უჯვეშაში ოვაჭარე შარეფი.

რელიეფი[რედაქტირაფა]

ოშქაშე სიმაღალა 300 მ-იე, მაქსიმალური — 5,642 მ (გვალა იალბუზი). ევროპაშ რელიეფიშ უმენტაშობა რზენეფს უკებჷ, ნამუეფს შქას ეიოშინალიე — ბჟაეიოლი ევროპაშ, შქაევროპაშ, შქადუნაიშ, გიმენ დუნაიშ, პარიზიშ ღანჩო), გვალეფს ევროპაშ ტერიტორიაშ 17% უკებჷ. თარი გვალამი მასივეფიე: ალპეფი, კარპატეფი, პირენეეფი, აპენინეფი, ურალიშ გვალეფი, სკანდინავიაშ გვალეფი, ბალკანეთიშ გვალეფი. მაქიმინჯე ვულკანეფიე ისლანდიას დო შქასქირონა წყარპიჯიშ ღოზის.

წყაპიჯიშ ზოლი[რედაქტირაფა]

შხვა კონტინენტეფწკჷმა ალაზიმაფათ, ევროპას ძალამო აკოწიწონილი წყარპიჯიშ ზოლი უღუ (წყრპიჯიშ ზოლიშ 1 კმ-შა მოურს ტერიტორიაშ 246 კვ კმ). წყარპიჯიშ ზოლიშ ედომუშამი სიგირძა დოხოლაფირო 38 000 კმ-იე. მაქსიმალური გოძვენა სქირონაშ დინოხოლენი ნორთეფიშე ზუღაშახ 1600 კილომეტრიე. ევროპაშ ფართობიშ 25% უკებჷ ჩქონეფს. ბრელი მუდანობათიე მორზენილი აკუმულაციური დო აბრაზიული წყარპიჯეფი. მაღალი დო აკოწეწილი ტექტონიკური წყარპიჯეფი უღჷნა: კოლიშ ჩქონს, პირენეიშ ჩქონს ოორუე ნორთის, ნორვეგიას, ყირიმს ობჟათე ნორთის, ხორვატიას, საბერძნეთის დო შხვა.

წყარპიჯიშ ზოლი დიდარიე კოკეფით (კრეტა, სარდინია, სიცილია, კორსიკა, ზელანდია, ირლანდია,დიდი ბრიტანეთი დო შხვა), ჩქონეფით (პელოპონესი, ყირიმი, კოლი, აპენინიშ ჩქონი, პირენეიშ ჩქონი, სკანდინავიაშ ჩქონი, ბალკანეთიშ ჩქონი დო შხვა), ჸურეეფით (ბოტნიაშ ჸურე, რიგაშ ჸუჯი, ბისკაიშ ჸუჯი დო შხვა). ევროპას გოძჷ შქასქირონაშა ტომბათ მიშაჭკირილი ზუღეფი (უჩა ზუღა, შქასქირონა ზუღა, ბალტიაშ ზუღა დო შხვა).

ევროპაშ ფიზიკური რუკა

.

წყარმალუ დუნაი

დინოხოლენი წყარეფი[რედაქტირაფა]

ევროპაშ დინოხოლენი წყარეფი ძალამი დიდი ონტირუეშიე. ევროპაშ წყარმალუეფიშ უმენტაშობა ატლანტიშ ოკიანეშ ღანჩოს ორხველჷ, დოსქილადირი - ოორუეშ ჸინჩამი ოკიანეს დო კასპიაშ ზუღას. დიდი წყარმალუეფი ბჟაეიოლი ევროპაშ რზენეფს მეხჷრჩანა. არძა მაძირაფალით მაართა აბანსიე წყარმალუ ვოლგა (სიგირძა 3530 კმ, ღანჩოშ ფართობი 1360 ვითოში კვ კმ, ოშქაშე წანმოწანური გინმახჷრჩჷნა 800 მ³/მრ). ბჟაეიოლი ევროპაშ შხვა უდიდაში წყარმალუეფიე ურალი, დნეპრი, დონი, პეჩორა, დნესტრი, ოორუეშ დვინა. ბჟადალი ევროპაშ უდიდაში წყარმალუეფიე: დუნაი (სიგირძ 2888 კმ (სიგირძათ მაჟია რე ვოლგაშ უკული), ღანჩოშ ფართობი 817 000 კმ²), ვისლა, ოდრა, ელბა, რაინი, ლუარა, რონა, ტახო. ევროპაშ ტერიტორიას ტობეფი ვაწორწოთიე გორთილი. გჷშაკერძაფილო ბრელი ტობა რე რზენეფს დო ნაჸინა გვალეფს. ტობეფიშ უმენტაშობა იდვალუაფუ ტექტონიკურ რღამილეფს, ნორთი დინოხვილირიე მორენეფით (ლადოგიშ, ონეგიშ, იმანდრიშ დო შხვა ტობეფი). ევროპაშ უდიდაში ტობეფიე: ლადოგიშ, ონეგიშ, ჩუდიშ, ვენერნი, ბალატონი, ჟენევაშ დო შხვა.

ორთაშობური ზონეფი[რედაქტირაფა]

არქტიკაშ კოკეფს დო ოორუეშ ჸინამი ოკიანეშ წყარპიჯეფს იდვალუაფუ არქტიკული ტიოზეფი დო ტუნდრეფი, თიშ ობჟათეშე — ტყატუნდრეფი, ესვარილი დო ფართოფურცელამი ტყალეფი, სტეპეფი, სუბტროპიკული ტყალეფი შქასქირონაზუღაშპიჯის, ობჟათე-ბჟაეიოლს — ნორთოტიოზეფი.

სასარგებელო დინოხურიში[რედაქტირაფა]

ევროპას იპალუაფუ ნავთობი დო ორთაშობური გაზი, ნამუშ საბადოეფი მიკორსხილიე, ართ კუნთხუთ, ბაქანეფიშ პალეოზოურ დო მეზოზოურ ნოლექეფწკჷმა, მაჟირა კუნთხუთ, ალპური ჭირაკილი ორტყაფუშ გვალაშპიჯიშ დო შქაგვალეფიშ როფეფიშ ნეოგენურ ჭყაფუეფწკჷმა. ნავთობიშ საბადოეფიე გროზნოს დო აფშერონიშ ჩქონს, თაშნეშე კასპიაშ ზუღას. თაშნეშე რე ქუანოშქერი (რუსეთი, გერმანია, პოლონეთი, ბელგია, გოართოიანაფილი ომაფე, საქორთუო), რკინაშ მადანი (ურალი, უკრაინა, კოლიშ ჩქონი, შვედეთი, საფრანგეთი, ლუქსემბურგი), მანგანუმიშ მადანი (უკრაინა, საქორთუო), ბოქსიტეფი (ურალი, უნგრეთი, საფრანგეთი, იტალია, საბერძნეთი), ფერამი ლითონეფი (გერმანია, ესპანეთი, ბულგარეთი, პოლონეთი) დო შხვა.

ორთა[რედაქტირაფა]

ტერიტორიაშ სიჭიჭარეშ მიუკუჯინალო, ევროპაშ ლანდშაფტეფი შინობურამი მიარეფერობუამობათ იხასიათებუაფუ. სკანდინავიაშ დო პირინეიშ ჩქონეფი,

ბიოგეოგრაფიული რეგიონეფი

ბრიტანეთიშ კოკეფიშ დიდი ნორთი დო კონტინენტიშ ბჟაეიოლი წუმორინელიე ჯვეში გვალეფით. ობჟთეს იფაჩუ ალპური გვგვალეფი. კონტინენტი დიდარიე, მუჭოთ ენერგეტიკული, თეშ ლითონური დო ვალითონური სახეშ სასარგებლო წიაღისეულით. კლიმატიშ გიმოქიმინუას შინობურამიე ატლანტიშ ოკიანეშ გოლინა. ტერიტორიაშ უდიდაშ ნორთის იფაჩუ ზომიერი კლიმატი. ბჟადალს უმენტაშო ოკეანური, დო ბჟაეიოლით - კონტინენტური პირობეფიე. ოორუეს კონწარი არქტიკული დო სუბარქტიკული, ობჟათეს - შქასქირონაზუღაური კლიმატიე. ევროპა დიდარიე ჰიდრორესურსეფით. ტერიტორიაშ უდიდაშ ნორთის იფაჩუ ტყალეფიშ ზონა, ნამუშჷთ შინობურამი ნორთი ათვისებულიე. ევროპაშ კანკალე რაიონი სერიზოული ეკოლოგიური პრობლემაშ წოხოლე რე.

გეოგრაფიული რეგიონეფი[რედაქტირაფა]

ტრადიციაშობურო, ევროპას რთუნა 5 რეგიონო:

  1. ოორუე ევროპა
  2. ობჟათე ევროპა
  3. ცენტრალური ევროპა
  4. ბჟაეიოლი ევროპა
  5. ბჟადალი ევროპა

თე დორთუალა ძალამი პიჯალობურიე, თიშ უმენტაშო, ნამდა თაქ წიმინდე გეოგრაფიულიშ მოხ გოთოლწონაფილიე პოლიტიკური ფაქტორეფი ხოლო. კანკალე ქიანა გორკვეული თოლოზირეშ გეშა შილებე ორხველდას შხვადოშხვა რეგიონს. მაგალითო, სხუნუეფიშ სოციალისტური რესპუბლიკეფიშ რსხუშ არსებობაშ ბორჯის, ევროპაშ დორთუალა ბჟაეიოლო დო ბჟადალო უმოსო პოლიტიკური რდჷ, ვინემ გეოგრაფიული. ბჟაეიოლ ნორთის ორხველჷდეს თ.გ. ”ოკათე დემოკრატიაშ” ქიანეფი: გერმანიაშ დემოკრატიული რესპუბლიკა (გდრ), პოლონეთი, ჩეხოსლოვაკია, უნგრეთი, რუმინეთი, ბულგარეთი, ალბანეთი, იუგოსლავია. ასე ევროპაშ გეოგრაფიული ცენტრი უკრაინასიე, გეჸვენჯით ჟიშინელი ქიანეფი ცენტრალურ ევროპას იდვალუაფუნა, დო ბჟაეიოლი ევროპა ახალი ქიანეფით აკიფშჷ. თენეფი რენა: რუსეთი, ბელარუსი, უკრაინა, მოლდოვა, საქორთუო დო ობჟათე კავკაციაშ ქიანეფი.

მახორობა[რედაქტირაფა]

2003 წანაშ სტატისტიკური მუნაჩამეფით ევროპაშ მახორობა, რუსეთიშ მოხ, 800 მლნ-ს აკმადგინანს. თაქ ოხორანს 6 ნინაშ ფანიაშ 209 ნინაშა მორაგადე კათა. ევროპას დო ევროპალეფს ისტორიულო დო კულტურო უდიდაში გოლინა უღუდეს მოსოფელიშ ცივილიზაციაშ ფორმირაფაშ პროცესის.

პოლიტიკური რუკა[რედაქტირაფა]

ევროპაშ ტერიტორიას ედომუშამო ვარდა ნორთობურო იდვალუაფუ 49 სუვერენული სახენწჷფო, 2 დუდმართუ ტერიტორია (ფაროშ კოკეფი, ორხველჷ დანიას, ალანდიშ ოკეფი, ორხველჷ ფინეთის) დო 1 კოლონია (გიბრალტარი). თე სახენწჷფოეფიე:

შილა ჯოხო ნანანოღა ფართობი
კმ²
მახორობაშ
მუდანობა
მეჭედალა
(კმ²-ს)
ოფიციალური
ნინა (ნინეფი)
ავსტრიაშ შილა ავსტრია ვენა 83 858 8 169 929 97,4 გერმანული
აზერბაიჯანიშ შილა აზერბაიჯანი1 ბაქო 86 600 9 165 000 105,8 აზერბაიჯანული
ალბანეთიშ შილა ალბანეთი ტირანა 28 748 2 831 741 98,5 ალბანური
ანდორაშ შილა ანდორა ანდორა-ლა-ველა 468 68 403 146,2 კატალანური
ბელარუსიშ შილა ბელარუსი მინსკი 207 560 9 459 000 105,8 ბელარუსული
ბელგიაშ შილა ბელგია ბრიუსელი 30 528 11 007 000 360,6 ნიდერლანდური
ფრანგული
გერმანული
ბულგარეთიშ შილა ბულგარეთი სოფია 110 910 7 621 337 68,7 ბულგარული
ბოსნია დო ჰერცეგოვინაშ შილა ბოსნია დო ჰერცეგოვინა სარაევო 51 129 3 843 126 75,2 ბოსნიური
სერბული
ხორვატული
გერმანიაშ შილა გერმანია ბერლინი 357 021 83 251 851 233,2 გერმანული
გოართოიანაფილი ომაფეშ შილა გოართოიანაფილი ომაფე ლონდონი 244 820 61 100 835 244,2 ინგლისური
დანიაშ შილა დანია კოპენჰაგენი 43 094 5 564 219 129 დანიური
ესპანეთიშ შილა ესპანეთი მადრიდი 504 851 47 059 533 93,2 ესპანური
ესტონეთიშ შილა ესტონეთი ტალინი 45 226 1 340 194 29 ესტონური
ვატიკანიშ შილა ვატიკანი ვატიკანი 0,44 900 2 045,5 იტალიური
თურქეთიშ შილა თურქეთი2 ანკარა 783 562 75 627 384 98 თურქული
ირლანდიაშ შილა ირლანდიაშ რესპუბლიკა დუბლინი 70 280 4 234 925 60,3 ირლანდიური
ინგლისური
ისლანდიაშ შილა ისლანდია რეიკიავიკი 103 000 307 261 2,7 ისლანდიური
იტალიაშ შილა იტალია რომი 301 230 59 530 464 197,7 იტალიური
კვიპროსიშ შილა კვიპროსი ნიქოზია 9251 788 457 85 ბერძნული
თურქული
ლატვიაშ შილა ლატვია რიგა 64 589 2 067 900 34,2 ლატვიური
ლიტვაშ შილა ლიტვა ვილნიუსი 65 200 2 988 400 45,8 ლიტვური
ლიხტენშტაინიშ შილა ლიხტენშტაინი ვადუცი 160 32 842 205,3 გერმანული
ლუქსემბურგიშ შილა ლუქსემბურგი ლუქსემბურგი 2 586 448 569 173,5 ფრანგული
გერმანული
ლუქსემბურგული
მაკედონიაშ შილა მაკედონია სკოპიე 25 713 2 054 800 81,1 მაკედონური
მალტაშ შილა მალტა ვალეტა 316 397 499 1 257,9 მალტური
მოლდოვაშ შილა მოლდოვა კიშინიოვი 33 843 4 434 547 131 მოლდავური
მონაკოშ შილა მონაკო მონაკო 1,95 31 987 14 403,6 ფრანგული
ნიდერლანდიშ შილა ნიდერლანდი ამსტერდამი 41 526 16 318 200 393 ნიდერლანდური
ნორვეგიაშ შილა ნორვეგია ოსლო 385 178 5 018 836 15,5 ნორვეგიული
(ბუკმოლი დო ნიუნორსკი)
პოლონეთიშ შილა პოლონეთი ვარშავა 312 685 38 625 478 123,5 პოლონური
პორტუგალიაშ შილა პორტუგალია ლისაბონი 91 568 10 409 995 110,1 პორტუგალიური
რუმინეთიშ შილა რუმინეთი ბუქარესტი 238 391 21 698 180 91 რუმინული
რუსეთიშ შილა რუსეთი³ მოსკოვი 17 075 400 142 200 000 8,3 რუსული
საბერძნეთიშ შილა საბერძნეთი ათენი 131 957 11 123 034 80,7 ბერძნული
სან-მარინოშ შილა სან-მარინო სან-მარინო 61 27 730 454,6 იტალიური
საფრანგეთიშ შილა საფრანგეთი პარიზი 547 030 63 182 000 115,5 ფრანგული
Flag of Georgia.svg
საქორთუო1 ქართი 69 700 4 661 473 64 ქორთული
სერბეთიშ შილა სერბეთი ბელგრადი 88 361 7 120 660 91,9 სერბული
სლოვაკეთიშ შილა სლოვაკეთი ბრატისლავა 48 845 5 422 366 111 სლოვაკური
სლოვენიაშ შილა სლოვენია ლუბლიანა 20 273 2 050 189 101 სლოვენური
სომხეთიშ შილა სომხეთი1 ერევანი 29 800 3 229 900 101 სომხური
უკრაინაშ შილა უკრაინა კიევი 603 700 48 396 470 80,2 უკრაინული
უნგრეთიშ შილა უნგრეთი ბუდაპეშტი 93 030 10 075 034 108,3 უნგრული
ფინეთიშ შილა ფინეთი ჰელსინკი 336 593 5 175 537 15,3 ფინური
შვედური
ყაზახეთიშ შილა ყაზახეთი4 ასტანა 2 724 900 15 217 711 5,6 ყაზახური
რუსული
შვედეთიშ შილა შვედეთი სტოკჰოლმი 449 964 9 090 113 19,7 შვედური
შვეიცარიაშ შილა შვეიცარია ბერნი 41 290 7 507 000 176,8 ფრანგული
გერმანული
იტალიური
რეტორომანული
ჩერნოგორიაშ შილა ჩერნოგორია პოდგორიცა 13 812 616 258 44,6 ჩერნოგორიული
ჩეხეთი შილა ჩეხეთიშ რესპუბლიკა პრაღა 78 866 10 256 760 130,1 ჩეხური
ხორვატიაშ შილა ხორვატია ზაგრები 56 542 4 437 460 77,7 ხორვატული


1 გოთანჯუაშ მეჯინათ, ნამუთ კავკაციონს მიორხველუანს ევროპას, თე ქიანეფს ევროპას მიაზრენა.
2 ევროპული თურქეთი აკმადგინანს ტერიტორიას ბოსფორიშ დო დარდანელიშ საროტეფიშ ბჟადალშე დო ოორუეშე.
3 ურალიშ გვალეფიშ ბჟადალშე მადვალუ რუსეთიშ ტერიტორია ევროპას ორხველჷ.
4 ყაზახეთიშ ევროპული ტერიტორია იდვალუაფუ წყარმალუ ურალიშ ბჟადალშე.


ლიტერატურა

ქოძირით თაშნეშე[რედაქტირაფა]