უჩა ზუღა

უჩა ზუღა (ქორთ: შავი ზღვა; ბულგ.: Черно море; ბერძ.: Μαύρη Θάλασσα; რუმინ.: Marea Neagră; რუს.: Чёрное мо́ре; თურქ.: Karadeniz; უკრ.: Чо́рне мо́ре). ჯვეში ქორთული ჯოხო რე სპერის ზღვა. ანტიკურ ხანას ემუს ჯვეში ბერძენეფი დო ლათინეფი იშინანდეს მუჭოთ პონტოშ ზუღა ვარა ეუქსინიშ ზუღა (ბერძ. "Εὔξεινος Πόντος", ლათ. "Pontus Euxinus"). რე ოჩხანე–ბჟაეიოლ ევროპაშ დო მორჩილი აზიაშ შქას გეხვილირი ზუღა, ნამუთ სქირონაშქა ზუღას მიარცხუაფუ ბოსფორიშ საროტით დო მარმარილოშ ზუღათ, ოდო აზოვიშ ზუღას ქერჩიშ საროტით.

ბოსფორიშ საროტიშენო მიშულირი ზუღაშ წყარიშ მუდანობა წარმოწანას მიანჭუაფუ 200 კმ³–ს. ზუღაშ მუკე–მუკე აკანეფშენ მიშაკათილი ლიგე წყარიშ მუდანობა წარმოწანას რე 320 კმ³, ნამუშ უდიდაში ნორთით მიშაკათუ შქაგურონა დო შქაგურონა–ბჟაეიოლუ ევროპაშე. ირიშენ გინძე დო წყარხვე წყარმალუ, ნამუთ უჩა ზუღას მიაკათუნი, რე დუნაი. შხვა დიდი წყარმალუეფი რე: დნესტრი, დნეპრი, ობჟათეშ ბუგი, იეშილ ირმაკი, ყიზილ ირმაკი, ჭოროხი, რიონი, ინგირი დო შხვა. არძაშე უდიდაში ჩქონი რე ყირიმიშ ჩქონი. კოკეფი ბრელი ვა უღუ, უდიდაშეფი რე ბერეზანი დო გვერიშ კოკი.

[რედაქტირაფა] ეჭარუა

უჩა ზუღა 1559 წანას. დიეგო ჰომემიშ პორტოლანი

უჩა ზუღა ქიანაშ ართ–ართ არძაშე უდიდაში დინოკილერი წყარიშ მასივი რე. ზუღაშ ფართობი რე 422.000 კმ² ოდო არძაშე უტომბაში გიონჭაფუ – 2210 მ, ოშქაშე გიონჭაფუ – 1300 მ. ზუღაშ სიგინძა არძაშე მეტი რე ბურგასი –ქობულეთიშ ღოზის – 1167 კმ, არძაშე ონჭირე – 265 კმ. წყარიშ გენტირინა – 547 000 კმ³. ზუღაპიჯიშ გოჸუნელი სიგინძა მეხოლაფირო რე 4 000 კმ, ნამუშათ საქორთუოს 320 კმ. ორხველჷ, რუსეთიშ ფედერაციას – 395 კმ, უკრაინას – 1340 კმ, რუმინეთის – 215 კმ, ბულგარეთის – 317 კმ დო თურქეთის – 1365 კმ. უჩა ზუღაშ წყარი ჟირ ფათ ირთუ. ჟანგბადით ეფშა ჟილენი ფა, ნამუსჷთ "ცოცხალი/სქიდერი" ფა ჯოხონ, გიანჭუაფუ 175–200 მ გიმე, ოდო 200 მ–შე გეჭყაფილო ქვინჯიშახ უჟანგბადო ფა რენ დო შუროთ ვეძირე ორგანული სქიდალა (ხვალო ანაერობული ბაქტერიეფი). თე ჟირ–ფათ გორთილობა რე უჩა ზუღაშ არძაშე გიშაკერძაფილი მუშება, ნამუთ ვა უღუ ქიანაშ შხვა არძო ჰიდროგარსის. ჟილენი ფა თუდონშენ უმოსი ქექე რენ დო თე ჟირ ფაშ წყარი ართიართწკჷმა ვეითახუ. ეიოშანალი რე ტომბა წყარს ეკოკორობილი რე H2S–შ დიდი მუდანობა.

[რედაქტირაფა] ფაუნა

უჩა ზუღა. გაგრა, 1915 წ.

სქირონაშქა ზუღაშ გეწონს უჩა ზუღაშ ფაუნა ჟირშენ უმოსი უღუნური რე. გვალო დინოხე 2000 ჯიშიშ შურდგუმილი, ნამუში 12%–ით ენდემური რენ, ოდო 300 ჯიშიშ უმარტივაში შურდგუმილეფი, 650 ხვადოშხვა ჭიეფი, 640 კიბოიაშმაგურეფი, 200–შენ მეტი ფერწო–მოლუსკეფი, 160 ჯიშიშ ჩხომეფი დო 150 ხოლო შხვა ჯგუშ ჯიშეფი (სელაპი, დელფინეფი დო ა.უ.).

ოკო ქითქუას თიქით, ნამუდა უჩა ზუღას შუროთ ვა ხე ოშქურანჯი იქთიოფაუნა.

[რედაქტირაფა] საქორთუოშ უჩაზუღაპიჯი

უჩა ზუღაშ საქორთუოშ ზუღაპიჯი დიდო მიშაჭკირილ–გიშაჭკირილი ვარე დო ვა უღუ ტომბას გიშაკინელი ჩქონით დო ლუბეფით. შხვა აკანეფშენ უმოსოთ გიშაგორილი რე სააფხაზოშ ზუღაპიჯი, სოდეთ წყარშა მიშულირი რენა ბიჭვინთაშ, სოუქსუშ, ჭითა შუქურაშ დო კოდორიშ ჩქონეფინ, მუნეფიშ შქას ეშასქილადირი მიუსერაშ, ახალი ათონიშ, სოხუმიშ დო ოჩამჩირეშ ლუბეფით. ფუთიწკჷმა, რიონწყარიშ დელტა გჷშაკვათუნს მუსხითგარენ ჭიჭე კოკის.

უჩა ზუღაშ ქვინჯი საქორთუოშ ზუღაპიჯიშე ხათე გიმიკინანს დო გვარიანო დიდი ფერდი დო გიმახონი უღუ. ენა გიშაკერძაფილო გიოხე სააფხაზოშ განობას.

უჩა ზუღას არძაშე გჷშაკერძაფილი რე დო ედომშამ სქირონაშქა ზუღას ანალოგი ჸუნს გურიაშ ზუღაპიჯიშ მიშაკვათილი – ურეკიშ (მაგნეტიტი) ნოკვათის მუში მაგნეტიტური ქვიშეფით. საქორთუოშ უჩაზუღაპიჯი ართ–ართი არძაშე უჯგუში მასვანჯებელი აბანი რე თელი ზუღაპიჯის, სოდეთ ოსვანჯური სეზონი წარმოწანას 6–7 თუთას ოჭირინდუანს.

[რედაქტირაფა] ჯიმუანობა

ზუღაშ წყარიშ ჯიმუანობა საქორთუოშ ირი აკან–პიჯის 17 პრომილშე მერკე რე (ანატოლიაშ ზუღაპიჯის 18–შენ მეტი, ოშქაშეთ თელი ზუღაშ რე 22 პრომილიე), ნამუთ ქიანაშ ოკიანეშ ჯიმუანობაშ გინაწონას ჟირშა ნრკე რე.