უჩა ზუღა

ვიკიპედია ხასჷლაშე
გეგნორთი: ნავიგაცია, გორუა
უჩა ზუღა

უჩა ზუღა (ქორთ: შავი ზღვა; ბულგ.: Черно море; ბერძ.: Μαύρη Θάλασσα; რუმინ.: Marea Neagră; რუს.: Чёрное мо́ре; თურქ.: Karadeniz; უკრ.: Чо́рне мо́ре). ჯვეში ქორთული ჯოხო რე სპერის ზღვა. ანტიკურ ხანას ემუს ჯვეში ბერძენეფი დო ლათინეფი იშინანდეს მუჭოთ პონტოშ ზუღა ვარა ეუქსინიშ ზუღა (ბერძ. "Εὔξεινος Πόντος", ლათ. "Pontus Euxinus") — ოჩხანე–ბჟაეიოლ ევროპაშ დო მორჩილი აზიაშ შქას გეხვილირი ზუღა, ნამუთ სქირონაშქა ზუღას მიარცხუაფუ ბოსფორიშ საროტით დო მარმარილოშ ზუღათ დო აზოვიშ ზუღას ქერჩიშ საროტით.

ბოსფორიშ საროტიშენო მიშულირი ზუღაშ წყარიშ მუდანობა წარმოწანას მიანჭუაფუ 200 კმ³–ს. ზუღაშ მუკე–მუკე აკანეფშენ მიშაკათილი ლიგე წყარიშ მუდანობა წარმოწანას რე 320 კმ³, ნამუშ უდიდაში ნორთით მიშაკათუ შქაგურონა დო შქაგურონა–ბჟაეიოლუ ევროპაშე. ირიშენ გინძე დო წყარხვე წყარმალუ, ნამუთ უჩა ზუღას მიაკათუნი, რე დუნაი. შხვა დიდი წყარმალუეფი რე: დნესტრი, დნეპრი, ობჟათეშ ბუგი, იეშილ ირმაკი, ყიზილ ირმაკი, ჭოროხი, რიონი, ინგირი დო შხვა. არძაშე უდიდაში ჩქონი რე ყირიმიშ ჩქონი. კოკეფი ბრელი ვა უღუ, უდიდაშეფი რე ბერეზანი დო გვერიშ კოკი.

ეჭარუა[რედაქტირაფა]

უჩა ზუღა 1559 წანას. დიეგო ჰომემიშ პორტოლანი

უჩა ზუღა ქიანაშ ართ–ართ არძაშე უდიდაში დინოკილერი წყარიშ მასივი რე. ზუღაშ ფართობი რე 422.000 კმ² ოდო არძაშე უტომბაში გიონჭაფუ – 2210 მ, ოშქაშე გიონჭაფუ – 1300 მ. ზუღაშ სიგინძა არძაშე მეტი რე ბურგასი–ქობულეთიშ ღოზის – 1167 კმ, არძაშე ონჭირე – 265 კმ. წყარიშ გენტირინა – 547 000 კმ³. ზუღაპიჯიშ გოჸუნელი სიგინძა მეხოლაფირო რე 4 000 კმ, ნამუშათ საქორთუოს 320 კმ. ორხველჷ, რუსეთიშ ფედერაციას – 395 კმ, უკრაინას – 1340 კმ, რუმინეთის – 215 კმ, ბულგარეთის – 317 კმ დო თურქეთის – 1365 კმ. უჩა ზუღაშ წყარი ჟირ ფათ ირთუ. ჟანგბადით ეფშა ჟილენი ფა, ნამუსჷთ "ცოცხალი/სქიდერი" ფა ჯოხონ, გიანჭუაფუ 175–200 მ გიმე, ოდო 200 მ–შე გეჭყაფილო ქვინჯიშახ უჟანგბადო ფა რე დო შუროთ ვეძირე ორგანული სქიდალა (ხვალო ანაერობული ბაქტერიეფი). თე ჟირ–ფათ გორთილობა რე უჩა ზუღაშ არძაშე გიშაკერძაფილი მუშება, ნამუთ ვა უღუ ქიანაშ შხვა არძო ჰიდროგარსის. ჟილენი ფა თუდონშენ უმოსი ქექე რე დო თე ჟირ ფაშ წყარი ართიართწკჷმა ვეითახუ. ეიოშანალი რე ტომბა წყარს ეკოკორობილი რე H2S–შ დიდი მუდანობა.

ფაუნა[რედაქტირაფა]

უჩა ზუღა. გაგრა, 1915 წ.

სქირონაშქა ზუღაშ გინაწონს უჩა ზუღაშ ფაუნა ჟირშენ უმოსი უღუნური რე. გვალო დინოხე 2000 ჯიშიშ შურდგჷმილი, ნამუშ 12%–ით ენდემური რე დო 300 ჯიშიშ უმარტივაში შურდგჷმილეფი, 650 შხვადოშხვა ჭიეფი, 640 კიბოიაშმაგურეფი, 200–შე მეტი ფერწო–მოლუსკეფი, 160 ჯიშიშ ჩხომეფი დო 150 ხოლო შხვა ჯიშეფი (სელაპი, დელფინეფი დო ა.უ.).

ოკო ქითქუას თიქით, ნამჷდა უჩა ზუღას შუროთ ვა ხე ოშქურანჯი იქთიოფაუნა.

საქორთუოშ უჩაზუღაპიჯი[რედაქტირაფა]

უჩა ზუღაშ საქორთუოშ ზუღაპიჯი დიდო მიშაჭკირილ–გიშაჭკირილი ვარე დო ვა უღუ ტომბას გიშაკინელი ჩქონით დო ლუბეფით. შხვა აკანეფშენ უმოსოთ გიშაგორილი რე აფხაზეთიშ ზუღაპიჯი, სოდეთ წყარშა მიშულირი რენა ბიჭვინთაშ, სოუქსუშ, ჭითა შუქურაშ დო კოდორიშ ჩქონეფინ, მუნეფიშ შქას ეშასქილადირი მიუსერაშ, ახალი ათონიშ, სოხუმიშ დო ოჩამჩირეშ ლუბეფით. ფუთიწკჷმა, რიონწყარიშ დელტა გჷშაკვათუნს მუსხითგარენ ჭიჭე კოკის.

უჩა ზუღაშ ქვინჯი საქორთუოშ ზუღაპიჯიშე ხათე გიმიკინანს დო გვარიანო დიდი ფერდი დო გიმახონი უღუ. ენა გიშაკერძაფილო გიოხე აფხაზეთიშ განობას.

უჩა ზუღას არძაშე გჷშაკერძაფილი რე დო ედომუშამ სქირონაშქა ზუღას ანალოგი ჸუნს გურიაშ ზუღაპიჯიშ მიშაკვათილი – ურეკიშ (მაგნეტიტი) ნოკვათის მუში მაგნეტიტური ქვიშეფით. საქორთუოშ უჩაზუღაპიჯი ართ–ართი არძაშე უჯგუში მასვანჯებელი აბანი რე თელ ზუღაპიჯის, სოდეთ ოსვანჯური სეზონი წარმოწანას 6–7 თუთას ოჭირინდუანს.

ჯიმუანობა[რედაქტირაფა]

ზუღაშ წყარიშ ჯიმუანობა საქორთუოშ ირი აკან–პიჯის 17 პრომილშე მერკე რე (ანატოლიაშ ზუღაპიჯის 18–შენ მეტი, ოშქაშეთ თელი ზუღაშ რე 22 პრომილიე), ნამუთ ქიანაშ ოკიანეშ ჯიმუანობაშ გინაწონს ჟირშა ნორკე რე.

უჩა ზუღაშ უდიდაში ნოღეფი[რედაქტირაფა]

ბათუმიშ ზუღაპორტი, 1881 წ.

რესურსეფი ინტერნეტის[რედაქტირაფა]