აფხაზეთი
 |
|
| ფართობი | 8 665 კმ² |
| მახორობა | 162 400 (2004) |
| მეჭედალა | 29 ად/კმ² |
| ბორჯიშ ორტყაფუ | UTC+3 |
| უმაღალაში კონკა | დომბაი-ულგენი (4 046 მეტრი) |
| უდიდაში ტობა | რიწაში ტობა |
აფხაზეთი (აფხაზ. Аҧсны, აფსნი) — საქორთუოშ ისტორიულ-გეოგრაფიული მუხური, ქიანაშ ოორუე-ბჟადალს, უჩა ზუღაშ ბჟაეიოლ პიჯის, ამდღა ავტონომიური რესპუბლიკაშ სტატუსით. უკებუ 8.7 ანთასი კვადრატული კილომეტრი ტერიტორია ათე წყარმალუეფს შქას: ინგირი დო ფსოუ. ამდღანერი დღას აფხაზეთი რე ოკუპირაფილი რუსეთიშ ფედერაციაშ აკოანჯარელი ნძალეფიშ ხეშე 2008 წანაშ რუსეთ-საქორთუოშ ლჷმაშ უკული. თარობათ გეხე მარიონეტული დე ფაქტო რეჟიმი. ოორუეშ ჸურე ოხურგუ რუსეთიშ ფედერაცია, ოჩხანე-ბჟაეიოლ ჸურე ოოკუპაციე ღოზი გოჸუნს სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ ადმინისტრაციული ოხურგეშ მანგას.
აფხაზეთის რე მუსხითირენი ისტორიული ოლქი: საძენი (ვარა ჯიქეთი), ზუფუ, გუმა, შუა სოფელი (მარგალურო შქა ოფუტე), სამურზაყანო დო წებელდა-დალი. აფხაზეთი, მუჭოთ პოლიტიკური ართური, შხვადოშხვა ფარანს შხვადოშხვა ტერიტორიეფს ფორუნდუ დო თიში ოხურგეეფი დღას ვა უხვადუდუ ეთნიკური აფხაზეთიშ, ანდანე აფხაზური ტომეფითი დოხორაფილი დიხეფს. ნანანოღა – სოხუმი.
დინორე |
[რედაქტირაფა] ისტორია
აფხაზეთშ ტერიტორიას ადამიერიშ რინაშ ნოქური დოდასურაფილი რე არქეოლოგიურო თუდონი პალეოლითიშ პერიოდიშე (იაშთხვაშ ნოხორი).[1][2][3][4] უკვე ჯვეშ წანაშ IV ანთასწანურაშე აფხაზეთის გოვითარაფილი რდჷ ხვალე დიხაშხანდუა დო მეორინჯობა ვარინ, შუალა, კერამიკაშ წარმება, ქუაში, ლინჯიშ დო ძიმძიმიშ დამუშება. ჯვეში წანაში II ანთასწანურაშე მუკოსქილადირი რე ბრელი დოლმენი.
[რედაქტირაფა] ანტიკური ხანა
1. გვალონა აფხაზეთი (ჯინჯიერი აფხაზეთი)
2. ზუღაპიჯიშ აფხაზეთი (ჯვ. ოჩხანე ჰენიოხეთი)
3. დინახლენი ჰენიოხეთი (სანიგეთი)
4. ჯიქეთი (ჯვ. ოორუე ჰენიოხეთი)
5. აბსილეთი (ჯვ. კორახეთი)
6. მისიმიანეთი (ჯვ. კოლაეთი)
7. აფხაზეთიშ დო ეგრისიშ ძგა ჸურე „შუა სოფელი, (მარგალურო შქა ოფუტე)“
]]
ანტიკური ფარანიშ დოჭყაფუშო ბჟადალუ საქორთუოს იჸონდინებუ კოლხეთიშ ომაფე, ნამუთ აფხაზეთიშ ტერიტორიეფსჷთ ფორუნს. ჯვ. წ. VI-V ოშწანურეფს თაქიანი დოხორინიშ ოსხირშა გიჭყჷ ჯვეშბერძენულ ახალკიდანჯეფქ: დიოსკურია, გიენოსი, ტრიგლიტი, პიტიუნტი დო შხვეფი. ჯვ. წ. I ოშწანურას კოლხეთიშ ომაფექ დედაღარუ დო აკოცუ. თეშ გეშა აფხაზეთიშ ტერიტორიას აფსილეფიშ, აბაზგეფიშ დო სანიგეფიშ ოთარეეფქ გიჭყჷ, ოდო გვალამი ზონას — მისიმიანეფიშ შონური გოართამაფაქ. III-IV ოშწანურეფს იჸონდინუ ლაზეფიშ ომაფექ, ნამუქუთ მუში ღარჯილალობაშ თუდო ედომუშამი კოლხეთწკუმა ართო აკაშქუ აფხაზეთიშ ტერიტორია ხოლო. V-VI ოშწანურეფს აფხაზურ ტომეფქ ბჟადალუშე გინილეს. თე პერიოდის ლაზიკაშ სანძღო თეხანური სოჭიშ ოორუეშა გიშმეშჷ.
[რედაქტირაფა] შქაოშწანურეფი
VIII ოშწანურას იჸონდინჷ აფხაზეთიშ ოთარექ, ნამუქუთ აკაშქუ ედომუშამო ბჟადალუ საქორთუო. ახალ პოლიტიკურ ართურს „აფხაზეთიშ ომაფე“ ჯოხოდ დო ნანანოღა ქუთეშის უღუდჷ. IX-X ოშწანურეფს აფხაზეთი ართამი ქორთული ომაფეშ აკნადგინალუაშა მიშმეშჷ საერისთავოშ სახეთ. საქორთუოშ ომაფე-ოთარეეფო აკოცჷმაშ უკული, XVII ოშწანურაშ დოჭყაფუს დირცხუ აფხაზეთიშ ზოხორინელ ოთარექ, ნამუთ XVII–XVIII ოშწანურეფს ფორმალურო იმერეთიშ ომაფეშა მიშმეშჷ.
[რედაქტირაფა] რუსეთიშ იმპერიაშ მართუალა
[რედაქტირაფა] სოხუმიშ სამხედრო ოლქი
1810 წანას აფხაზეთიშ თარქ რუსეთიშ ფორილუა გეჭოფუ. 1864 წანას რუსეთიშ თარალაქ აფხაზეთიშ ოთარე გაუქვუ დო ქიდირცხუ სოხუმიშ სამხედრო გჷნართიქ.
[რედაქტირაფა] ახალი დო უხოლაში პერიოდი
[რედაქტირაფა] საქორთუოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა
1918 წანაშ 13 ეკენიას ეჭოფილი "საქორთუოშ ნაციონალური სხუნუს ნაციონალური უმორჩილაშობაშ წჷმჷმარინაფალობაშ გეშა" კანონიშ ალობათ, აფხაზეფს ნაციონალური უმორჩილეშობაშ წჷმჷმარინაფალეფშო მერჩქინელი 26 აბანშე უღუდეს 3 აბანი[5].
1918-21 წანეფს აფხაზეთიქ საქორთუოშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ აკოდგინალუაშა მიშელჷ ავტონომიაშ სტატუსით. თექ ესახჷ საქორთუოშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ დჷმარსხუაფალ კათუაშ ხეშე 1921 წანაშ ფურთუთას ეჭოფილ საქორთუოშ კონსტიტუციას, ნამუთ ოწაწჷ ქიანაშ ნაციონალური-სახენწჷფოშური მონწყუალას. კერძოთ, კონსტიტუციაშ მავითაართა დუდიშ 107-ა ბირგულს ნარაგადიე:
დუდი 11. ავტონომიური მართუალა ბირგული 107.
საქორთუოშ რესპუბლიკაშ უგმურთჷ ნორთეფს — აფხაზეთის/სოხუმიშ ოლქი/, ომუსლიმანე საქორთუოშ (ბათომიშ აკანი) დო ზაქათალაშ/ზაქათალაშ ოლქის/, ერძიებუნა აკანური საქვარეფს ავტონომიური მართუალ.
ბირგული 108.
წოხლენი ბირგულს მოშინელი ავტონომიურ მართუალეფიშ დვალირაფეფი აკომუშებული იჸი ზოხო კანონით.[6]
1921 წანაშ 25 ფურთუთას სხუნუეფიშ რუსეთიშ ხეშე საქორთუოშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ ანექსიაშ გეშა ავტონომიურ რეგიონეფიშ დვალირაფეფიშ აკომუშება ზოხო კანონიშ სახეთ ვაშელებუანო გინირთჷ.
აფხაზეთი საქორთუოწკჷმა ართო გინირთჷ სხუნუეფიშ მერსიშ აკმადგინალ ნორთო.[7] [8]
[რედაქტირაფა] საქორთუოშ სხუნუეფიშ სოციალისტური რესპუბლიკა
1921 წანას 4 მელახის დირცხუ სხუნუეფიშ სოციალისტური რესპუბლიკა აფხაზეთი; 16 ქირსეთუთას აფხაზეთიშ სსრ-ქ ეჭოფუ თ.გ. აპიჯაფური რესპუბლიკაშ სტატუსი დო, ფაქტიშურო, მიშელჷ საქორთუოშ აკოდგინალუაშა. 1925 წანას ეჭოფილქ იჸუ აფხაზეთიშ სსრ კონსტიტუციაქ. თე თ.გ. კონსტიტუციაშ ამოქმედაფა სხუნუეფიშ რეჟიმიშ პიჯალეფსჷთ ხოლო ვა მოხვალამე. აფხაზეთიშ სხუნუეფიშ მასუმა კათუაქ გეგნოჭყვიდჷ, მუთებუდუკო წჷმორინაფილი კონსტიტუციაშ პროექტი დო ოსქვებურობაშა ქუმუჸნაფუდუკო საქორთუოშ სსრ დო მოლენკავკაციაშ სოციალისტური ფედერაციული სხუნუეფიშ რესპუბლიკეფიშ კონსტიტუციეფწკჷმა. კონსტიტუციაშ ტექსტი, ნამუთ სხუნილქ იჸუ აფხაზეთიშ სხუნუეფშა მიშაჸუნაფაშ მამსა კათუაშ ხეშე, ვა გჷმობჟინაფე. 1925 წანას კონსტიტუციაშ მეჯინათ, აფხაზეთიშ სსრ მახორუ არძა ნაციეფშო უნარღელჸოფილი რდჷ ოდაბადური ნინაშ დუდიშული გოვითარაფაშ დო გჷმორინაფაშ ალობა მუჭოთ მუშ ნაციონალური-კულტურული, თეშ ომიშური-სახენწჷფო დოწესაფილობეფს, ოდო აფხაზეთიშ სსრ სახენწჷფო დოწესაფილობეფიშ ნინათ აღიარებულქ იჸი რუსული ნინაქ.
1931 წანას საქორთუოშ დო აფხაზეთიშ სხუნუეფიშ კათუაშ გინოჭყვადუათ აფხაზეთიქ გინირთ ავტონომიათ საქორთუოშ სსრ აკოდგინალას.
აფხაზეთიშ, მუჭოთ ავტონომიური რესპუბლიკაშ სამართალობური დგომარება ფიქსირებულქ იჸი სსრ მერსიშ 1936 წანაშ, საქორთუოშ სსრ 1937 წანაშ დო აფხაზეთიშ ასსრ 1937 წანაშ კონსტიტუციეფს, ოდო უკული სსრ მერსიშ 1977 წანაშ, საქორთუოშ სსრ 1978 წანაშ დო აფხაზეთიშ ასსრ 1978 წანაშ კონსტიტუციეფს.
აფხაზური სეპარატიზმი სხუნუეფიშ წანეფს ეთმოჭოფუნს ორგანიზებულ ხასიათის. ქორთულ-აფხაზური ურთიერთობეფიშ ართ-ართი სერიოზული გამწვავება ემთხვიებ სსრკ-შ ახალი 1978 წანაშ კონსტიტუციაშ ეჭოფუაშ პერიოდის დო თიში ბაძაზო გინმირთუ აფხაზეთიშ სტატუსიშ ოკითხირი; 1985 წანას დოჭყაფილი "პერესტროიკაშ" უკული საქორთუოქ ქიდიჭყუ ღია ნაციონალურ-გუმადუდიშულაფარი მოძრაობა საქორთუოშ ზოხორინალაშო, მუსუთ არგამათ ქაწუდირთუ დიო სხუნუეფიშ მერსიშ ხემანჯვერობაქ. თექ, მუშ ჸურე, აფხაზეფიშ სეპარატისტული მოძრაობაშ გააქტიურება გიშეჭანუ.
[რედაქტირაფა] სსრკ-შ აკოცჷმაშ უკული
1991 წანაშ 31 მელახიშ რეფერენდუმიშ მოღალუეფიშ ოსხირშა საქორთუოშ ედომუშამი ტერიტორიას ჩეტარჷ დუდიშული სხუნეფქ. 1991 წანაშ 9 პირელს უჟინაშ სხუნუქ 1918 წანაშ 26 მესიშ საქორთუოშ ზოხორინალაშ აქტიშ ოსხირშეჭოფუ დეკლარაცია საქორთუოშ სახენწჷფოშური ზოხორინალაშ ეკონწყუალაშ გეშა. სხუნუეფიშ მერსიშ ტერიტორიას საქორთუო რდჷ მაართა რესპუბლიკა, ნამუქუთ გეგმაცხადჷ ზოხორინალა. თექ ხოლო უმოსო გაძალიერუ რუსული აგრესია. თეაგრესიაშ მეტ-ნარკებო გაკებაშ დო გიმაულარიშ შიბაშ ღანკით, ქორთული ჸურექ შანულამ დათმობაშა მიდართჷ: 1991 წანაშ 9 კვირკვეს ეჭოფილქ იჸუ აფხაზეთიშ ახალ ოსხუნიშ კანონქ. თე კანონიშ გეხ აფხაზეთიშ ასსრ უმაღალაშ სხუნუს უმენტაშობაქ დეთმუ უმორჩილესობას:
- მახორობაშ 47 % (ქორთუეფი) პარლამენტის წჷმორინაფილქ იჸუ 26 დეპუტატით;
- 17 % (აფხაზეფი) – 28 დეპუტატით;
- დოსქილადირი (შხვადასხვა ეთნიკური მახორობა) – 11 დეპუტატით;
თე კანონით ხოლო გიხურგუ, ნამდა აფხაზეთიშ უმაღალაში ხუნუშ დუდგიმახვენჯი ოკო ჸოფედუკო აფხაზი, ნამუსუთ აჸვენუაფუდ ჟირი გაამა-კოჩი – ართი ქორთუ დო ართი შხვა ნაციაშე; ოდო მინისტრეფიშ სხუნუშ დუდგიმახვენჯო ქიდირინუაფუდ ქორთუ. თე დათმობეფიშ უმკუჯინუო, აფხაზეთიშ ასსრ ხემანჯღვერობა მიარე არაკანონიერ ქმედებას ახორციელენდ, იღენდუ ანტიკონსტიტუციურ სამართლებრივ აქტეფს. გიშაკერძაფილო ღოზგასუმალარიე აფხაზეთიშ ასსრ უმაღალაში სხუნუშ პრეზიდიუმიშ დადგენილება, მუშალებათ, აფხაზეთიშ ტერიტორიას იურიდიული ნძალაშ უღვენჯო დო გოუქვაფილო გეგმიცხადჷ საქორთუოშ კანონეფქ. სეპარატისტული "კანონქიმერონიშ" საქვარუაშ ეკონია გჷმოლინა რდჷ 1992 წანაშ 23 კვირკვეს აფხაზეთიშ ასსრ უმაღალაში სხუნუშ გინოჭყვადუა, მუშ ალობათ მეჭყორდ აფხაზეთიშ ასსრ 1978 წანაშ კონსტიტუციაშ მოქმენდალაქ დო ეკონწყილქ იჸუ აფხაზეთიშ სსრ 1925 წანაშ კონსტიტუციაქ.
[რედაქტირაფა] სტატუსი
აფხაზეთის, ცხინვალიშ რეგიონწკუმა ართო, საქორთუოშ კანონდვალათ, მინიჭებული აფუ ოკუპირაფილი ტერიტორიაშ სტატუსი.
[რედაქტირაფა] ხეშუულობა დო ადმინისტრაციული დორთუალა
[რედაქტირაფა] აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ თარალა
ამდღანერი აფხაზეთი ავტონომიური რესპუბლიკა რე საქორთუოშ აკოდგინალუას, ნამუთ ფორჷნს გაგრაშ, გალიშ, გუდაუთაშ, გულრიფშიშ, ოჩამჩირეშ დო სოხუმიშ მუნიციპალიტეტეფიშ ტერიტორიას. 1993 წანაშ აფხაზეთიშ ედომუშამი ტერიტორია (2008 წანაშახ კოდორიშ ლეხერიშ გჷმორკებათ) სეპარატისტული რეჟიმიშ კონტროლთუდო რე.
[რედაქტირაფა] მარიონეტული დე ფაქტო თარალა
[რედაქტირაფა] სეპარატისტეფიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფი
[რედაქტირაფა] გეოგრაფია და კლიმატი
[რედაქტირაფა] დემოგრაფია
[რედაქტირაფა] ეთნიკური აკოდგინალა
[რედაქტირაფა] რელიგია
[რედაქტირაფა] ეკონომიკა
[რედაქტირაფა] კულტურა
[რედაქტირაფა] ოძირაფობა
აფხაზეთიშ ისტორიულიქილინჯეფი
ნოღა სოხუმი:
ოჩამჩირეშ მუნიციპალიტეტი:
გუდაუთაშ მუნიციპალიტეტი:
- ახალი ათონიშ სვიმონ კანანელიშ ოხვამე
- ახალი ათონიშ (ივერიაშ გვალაშ) მონასტერი
- დოლმენეფი
- ზუფუშ ჯიხა
- ლიხნიშ კომპლექსი
- ლიხნიშ ოხვამე აბა-ათა
- ამბარაშ სუმოხვამეამი ბაზილიკა
გაგრაშ მუნიციპალიტეტი:
- აბაათა
- გაგრაშ ოხვამე ბაზილიკური
- ბიჭვინთაშ მონასტერი
- განთიადიშ ბაზილიკა
გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტი:
[რედაქტირაფა] ქოძირით თაშნეშე
- აფხაზეფი
- აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკა
- აფხაზეთიშ ლჷმა (1992-93)
- აფხაზეთიშ კავკაციონი
- აფხაზეთიშ ოთარე
- აფხაზეთიშ ავტონომიური სხუნუეფიშ სოციალისტური რესპუბლიკა
- აფხაზეფიშ ომაფე
- აფხაზეთიშ ოკათალიკოსე
- აფხაზეთიშ ლჷმა (1998)
- სოხუმიშ სამხედრო გორთი
[რედაქტირაფა] სქოლიო
- ↑ Бердзенишвили Н. З., Новые данные о палеолите Абхазии, «დ. გულიაშ ჯოხოშ. აფხაზეთიშ ნინაშ, ლიტერატურაში დო ისტორიაშ ინსტიტუტიშ ნახანდეფი », 1959, ტ. 30
- ↑ Замятник Ц. П., Палеолит Абхазии, «Труды Института абхазской культуры», 1937 в. 10
- ↑ Коробков И. И., Итоги патилетних исследований Яштухского палеолитического местонахождения, «Советская археологиа», 1957, № 4
- ↑ თუშაბრამიშვილი დ., ქსე, ტ. 5, გვ. 65-66, თბ., 1980
- ↑ აფხაზეთი – კუნტა ისტორია - Parliament.ge
- ↑ *http://www.200.org.ge/documents/1918docs/21_02_21.pdf%7Ctitle=საქორთუოშ კონსტიტუცია - ვარსული ვერსია - საკვანძო ბირგულეფი ვაოთარობე ორგანიზაცია ”საქორთუოშ დეპუტატეფიშ კლუბი-28 გჷმათუთა”|
- ↑ Автандил Ментешашвили, Исторические предпосылки современного сепаратизма в Грузии // Грузино-Абхазские отношения, Тбилиси, 1998 (ტექსტი)
- ↑ Автандил Ментешашвили, Исторические предпосылки современного сепаратизма в Грузии // Грузино-Абхазские отношения, Тбилиси, 1998 (დოკუმენტეფი)
- ↑ Александр Крылов. ЕДИНАЯ ВЕРА АБХАЗСКИХ "ХРИСТИАН" И "МУСУЛЬМАН". Особенности религиозного сознания в современной Абхазии, Credo.Ru 17-03-2004
[რედაქტირაფა] ლიტერატურა
[რედაქტირაფა] რესურსეფი ინტერნეტის
- მარიამ ლორთქიფანიძე, აფხაზები დო აფხაზეთი, გჷშმაშკუმალარობა «განათლება», ქართი, 1990
- აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ თარალაშ ოფიციალური ვებ–ხასჷლა
- აფხაზეთი ისტორია უნიკალური ოარქივე მოღეეფი, ახალი ამბეფი, ისტორია, კონფლიქტიშ ისტორია
- აფხაზეთიშ კონფლიქტიშ მუკი-მუკი მეღებული ონაციეფოშქაშე დოკუმენტეფიშ რაული ერკებული
- აფხაზეთის ისტორია
- აფხაზეთი
- ზურაბ პაპასქირი, რცუ ისტორია (რეცენზია ოლეგ ბღაჟბაშ დო სტანისლავ ლაკობაშ “აფხაზეთიშ ისტორიაშ” ოხემანჯღვერუს)
 |
თე სტატია მერკე რე. თქვა შეილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გოფაჩათ. |
