ბურკინა-ფასო
| ბურკინა-ფასო | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||
დევიზი:
|
||||||
| ჰიმნი: Ditanyè (გომორძგუაშ ჰიმნი) ]] |
||||||
 |
||||||
| ნანანოღა (დო უკაბეტაშ ნოღა) | უაგადუგუ | |||||
| ოფიციალურ ნინა(ეფი) | ფრანანგული | |||||
| რელიგია |
|
|||||
| თარობა | უნიტარული გვერდო საპრეზიდენტო რესპუბლიკა ოურდუმე ხუნტაშ გამაგალაშ გიმე[1][2][3] | |||||
| - | თხილუაშ დო აკონწყუალაშ პატრიოტულ ყარაფიშ პრეზიდენტი | იბრაჰიმ ტრაორე | ||||
| - | პრეზიდენტი | იბრაჰიმ ტრაორე (ობორჯეთ) | ||||
| - | პრემიერ-მინისტრი | ჟან ემანუელ უედრაოგო (ობორჯეთ) | ||||
| ფართობი | ||||||
| - | გვალო | 274,200 კმ2 (74-ა) | ||||
| - | წყარი (%) | 0.146 | ||||
| მახორობა | ||||||
| - | 2023 ფასებათ | 22,489,126 (58-ო) | ||||
| - | მეჭედალა | 86 ად. ად/კმ2 (126-ა) | ||||
| ედპ (ჸუპ) | 2025 ფასებათ | |||||
| - | გვალო | $72.820 მილიარდი (114-ა) | ||||
| - | ართ მახორუშე | $2,980 | ||||
| აგი (2023) | 0.459 (დაბალი) (123-ა) | |||||
| ვალუტა | ბჟადალი აფრიკული CFA ფრანკი (XOF) |
|||||
| ბორჯიშ ორტყაფუ | (UTC+0) | |||||
| ქიანაშ კოდი | BF | |||||
| Internet TLD | .bf | |||||
| ოტელეფონე კოდი | +226 | |||||
ბურკინა-ფასო (მოორე Burkĩna Faso; ფულა. 𞤄𞤵𞤪𞤳𞤭𞤲𞤢 𞤊𞤢𞤧𞤮;[4] დიულა ߓߎߙߞߌߣߊ ߝߊߛߏ[5]) — ზუღაშ კარშა გიშალიშ უღვენ სახენწჷფო ბჟადალ აფრიკას. ქიანას ოორუე-ბჟადალშე უხურგანს მალი, ოორუე-ბჟაეიოლშე — ნიგერი, ობჟათე-ბჟაეიოლშე — ბენინი, ობჟათეშე — ტოგო დო განა, თაშნეშე ობჟათე-ბჟადალშე — კოტ-დ’ივუარი. ქიანაშ ფართობი აკმადგინანს 274,223 კმ2-ის. 2024 წანაშ მუნაჩემეფით, ქიანაშ მახორობა დოხოლაფირო 23,286,000 ადამიერს აკმადგინანდჷ.[6] 1958 წანას, ზოხორინალაშ მოპალუაშ უკული, ქიანას ჟიმოლენ ვოლტაშ რესპუბლიკა ჯოხოდჷ. 1984 წანას, თინწკჷმაიან პრეზიდენტ თომას სანკარაშ ინიციატივათ, ქიანას ჯოხო გინუთირეს ბურკინა-ფასოთ. თიშ მენმოღალეეფს ბურკინაბეეფს უძახჷნა, ქიანაშ ნანანოღა დო უკაბეტაშ ნოღა რე უაგადუგუ.
ბურკინა-ფასოშ უკაბეტაშ ეთნიკურ ბუნა რე მოსი, ნამუქჷთ თე ტერიტორიას XI-XIII ოშწანურეფს დიხორეს. თინეფქ დარსხუეს ომაფეეფი, თინეფს შქას უაგადუგუ, ტენკოდოგო დო იატენგა. 1896 წანას, ქიანა ფრანგეფქ ქიდიჸუნუეს, მუჭოთ საფრანგეთიშ ბჟადალ აფრიკაშ ნორთი; 1958 წანას, ჟიმოლენ ვოლტაქ ფრანგულ ჯარალუაშ აკოდგინალუაშა მიშმალ დოჸუნაფილ კოლონიათ გინირთჷ.
1960 წანას, ქიანაქ მიპალჷ რსულ ზოხორინალა, ნამუშ პირველ პრეზიდენტ რდჷ მორის იამეოგო. ზოხორინალაშ მოპალუაშ უკული, ქიანა პოლიტიკურ ვასტაბილურას, გოლოფეფს, შქირენას დო კორუფციას ობურჯუდჷ. ქიანას მოხვადჷ შხვადოშხვა სახენწჷფო მინორთაქ 1966, 1980, 1982, 1983, 1987 წანეფს დო ჟირშა 2022 წანას — ღურთუთას დო ეკენიას. თაშნეშე რდჷ სახენწჷფო მინორთაშ უშედეგე ცადებეფ 1989, 2015 დო 2023 წანეფს.
ბურკინა-ფასო მოსოფელიშ ართ-ართ არძაშე მერკეთ წუმოძინელ ქიანათ სქიდუ, 2022 წანას, ედომუშამ დინოხოლენ პროდუქტ (ედპ) 16.226 მილიარდ აშშ დოლარ რდჷ. ქიანაშ მახორობაშ დოხოლაფირო 63.8% ისლამიშ გემაჸვენჯ რე, 26.3% — ქრისტიანობაშ, 9% — ანიმისტურ რელიგიეფიშ, გიშაკერზაფილო ქიანაშ ობჟათე-ბჟადალს.[7] ქიანაშ ოფიციალურ ნინეფ რე მოსი, დიულა დო ფულა (1998 წანაშ მუნაჩემეფით), მოსიშ ნინაშა მახორობაშ გვერდშე უმოს რაგადანს. ქიანას 60-შე უმოს აბორიგენულ ნინა რე დო კონსტიტუცია ითოლწორენს შხვა ნინეფიშ კანონერო გჷმოცხადებას. 2024 წანაშ ღურთუთაშახ, ჸოფირ სათარობო დო ბიზნესიშ ნინა რდჷ ფრანგულ ნინა, მუჟანსჷთ საკონსტიტუციო თირუაშ რატიფიკაციათ, ნგლისურწკჷმა ართო, თიშ სტატუსიქ „ოხანდე ნინაშა“ გიაკინჷ.[8]
ქიანაშ ტერიტორია გეოგრაფიულო ბიოანდაკორობამ რე დო იკათუანს ოქროშ, მანგანუმიშ, ლინჯიშ დო ქუაკირიშ ხვეიან ოზირუეფს. ანდაკულტურულ აკოდგინალუაშ გეშა, ბურკინაბეურ ხელუანობა დინდარ დო ხანგჷრძე ისტორიათ გიშმეგორუ დო გლობალურო ჩინებულ რე მუშ ორთოდოქსულ სტილით.[9]
ქიანაშ პოლიტიკურ გამაგალაშ ფორმა რე გვერდო საპრეზიდენტო რესპუბლიკა, სოდე წჷმორინაფილ რე ემაჸონაფალი, კანონმადვალუ დო სასამართო ხეშუულობათ. თინა რე გოეროშ, ფრანკოფონიაშ დო ისლამური წოროხანდაშ ორგანიზაციაშ მაკათური. 2024 წანაშ 18 ღურთუთას, ბურკინა-ფასოქ გჷმაცხადუ ECOWAS-შე გიშულაშ გეშა დო აფრიკაშ რსხუშე გარიცხეს თიშ უკული, მუთ თინეფქ ქაკათეს საჰელიშ სახენწჷფოეფიშ ალიანსიშ (AES) გოჭყაფასჷნ.
ისტორია
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]ორდოიან ისტორია
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]XI ოშწანურაშ დაჭყაფუს, განაშ ამდღანერ ტერიტორიაშ ოორუე-ბჟაეიოლშე, ბურკინა-ფასოშ ასეიან ტერიტორიაშა მოსიშ ტომქ მორთჷ. მოსიშ ტომქ აბანურ ტომეფი - ნიენიესა, გრუსი დო ბუსა ქიდიჸუნუ. დოგონიშ ტომქ ოორუეშა დიკინჷ. XIV ოშწანურაშე, ასეიან ბურკინა-ფასოშ ტერიტორიას რდჷ სახენწჷფო უაგადუგუ, იატენგა, ტენკოდოგო დო ფადან-გურმაი. XIV ოშწანურაშე XVI ოშწანურაშახ იატენგაშ სახენწჷფოქ მეძობელ მალიშ დო სონგაიშ ტერიტორიაშ ნორთ გეჭოფჷ.
კოლონიურ ბორჯი
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]XIX ოშწანურაშ დალიას, ფრანგეფქ დიხეფიშ კოლონიზაცია ქიდიჭყეს. 1895 წანას, იატენგაშ სახენწფოშ ჯარქ აკოცჷ, 1897 წანას ფადა-გურმაქ საფრანგეთიშ პროტექტორატ აღიარუ ჷ. 1904 წანაშე 1919 წანაშახ, ჟიმოლენ ვოლტა, საფრანგეთიშ ჟიმოლენ სენეგალ-ნიგერიშ კოლონიაშა მიშმეშჷ, უკულ გინირთჷ ზოხო კოლონიათ. 1934 წანას, რკინაშ შარაქ ქიდიგჷ აბიჯანშახ. 1947 წანას, ჟიმოლენ ვოლტაშ კოლონია კინე აკანწყუეს. ნძალას ეკმიკათუანდჷ აფრიკულ დემოკრატიულ აკოკათუა (ადა), ნამუსჷთ დუდშე ხემანჯღვერენდჷ კულიბალი, უკულ — მორის იამენგო. 1947 წანაშე 1958 წანაშახ საფრანგეთიშ ჟიმოლენ ვოლტა საფრანგეთიშ ზუღაშ მელეიან ტერიტორია რდჷ, უკულ გიჭყჷ მუჭოთ ჟიმოლენ ვოლტაშ რესპუბლიკაშ ავტონომია, საფრანგეთიშ წორომაჸალობაშ აკოდგინალუას. 1959 წანას, ქიანაშ პრეზიდენტ იამეოგო რდჷ, ნამუქჷთ მაართათ არძა პოლიტიკურ პარტია გაუქვჷ, მუშ პარტიაშ მოხ.
ორთა
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ქიანაშ ტერიტორიაშ უმენტაშ ნორთი — მოსიშ რეღმამ პლატოს უკებჷ (სიმაღალა 200—500 მ.), სოდეთ იდვალუაფუ გიშართილ 750 მეტრაშახ სიმარალაშ ქჷნდჷრეფი.
კლიმატი - სუბეკვატორიული, სქირე სეზონეფით (გერგობათუთაშე მელახშახ; ქიანაშ ოორუე რაიონეფს 8—10 თუთას იგჷნძარებუ).
ოწყარმალუე რშვილი — დოხოლაფირო 20 წყარმალუ რე; თაურჷშე არძაშე უმოს შანულამ რე — უჩა ვოლტა დო ჩე ვოლტა. სქირე სეზონს არძა წყარმალუ ეთმესკირუ ვარ-და ონდეთ მეხჷრჩანს.
ქიანაშ ტერიტორიაშ უმენტაშობა ფორილ რე ტიპიურ დო მაღალტყალამ სავანათ; ექიაქას იდვალუაფუ - სავანაშ ტყალეფი, ქვერჩხონი. ქიანაშ ტერიტორიაშ დოხოლაფირო 9% ტყას უკებჷ.
ტყარ ჩხოლარეფიშ მუდანობა ირკენს. თაქ ხე ნჯილოეფი, ლეოპარდეფი, მუნჭყვეფი, კამბეშეფი, ანტილოპეფი. ანდათ რე მაფურინჯე დო მახოხინე. წყარმალუეფიშ ჭყენჭყამ წყარპიჯეფს ხე - ბეჰემოთეფი, ნიანგეფი, წყარიშ კუეფი. ქიანაშ ობჟათეშე ხე ჭანჯ ცეცე.
ბენინ დო ნიგერიშ ხურგაწჷკმა იდვალუაფუ ერუანულ პარკი - W (დაბლ-ვ), რეზერვატეფი.
პოლიტიკური დონწყუალა
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]- სახენწჷფოშ მადუდე — პრეზიდენტი, საარძო ხონარიშ მეჩამათ გიშეგორუაფუ.
- ხეშუულაშ მადუდე — პრემიერ-მინისტრი, დუთმარინუანს პრეზიდენტი.
- ართპალატამი პარლამენტი — ერუანული ასამბლეა, 111 მაკათური გიშმეგორუაფუ საარძო ხონარიშ მეჩამათ, 5 წანაშ ვადათ.
ეკონომიკა
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ორთაშობურ რესურსეფი — მარგანეციშ მადენიშ, ორქოშ, ფოსფორიტეფიშ - ობადეშეფი, ლინჯიშ, ნიკელიშ, ტიტანიშ მადენი.
ბურკინა-ფასო — მოსოფელიშ ართ-ართ უდაღარაშ ქიანა რე. მოხანდეეფიშ 90% ორთაშობურ ოფუტე მეოურნობათ რე დაკებული, ნამუსჷთ გოლოფა ოცილჷ. თარ საექსპორტო კულტურა — ბამბე.
ედპ ართ მახორუშო (2009) — 1,2 ვთშ. ააშ დოლარი (206-ა აბან მოსოფელს). სიდაღარაშ დონეშ გიმე რე - დოხოლაფირო მახორობაშ გვერდი.
ოფუტეშ მეურნობა — ბამბე, არაქისი, ზეთიშ ჯა, სორგო, პურასქია, ლაიტი, ორზა; იმიარებუაფუ შხურეფ დო თხალეფი.
წარმება — ბამბეშ დამუშება, ოშუმალეფიშ წარმება, ოფუტეშ პროდუქციაშ დამუშება, საპონიშ, სიგარეტიშ დო ტექსტილიშ წარმება, ორქოშ მოპალუა.
გალენურ ვაჭრუა
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]ექსპორტი — 0,5 მლრდ. ააშ დოლარი 2008 წანას — ბამბე, ორინჯი, ორქო, ხორცი, ტყები.
თარ მაჸიდეეფი — სინგაპური 16,6 %, ბელგია 12,6 %, ჩინეთი 11 %, ტაილანდი 8,9 %, განა 6,8 %, ინდოეთი 6,3 %.
იმპორტი — 1,3 მლრდ. ააშ დოლარ 2008 წანას — ოწარმუე მეკონ-მოკონი, ოჭკომალ პროდუქტეფი, ნაფთპროდუქტეფი.
თარ მიშმაღალარეფი — კოტ-დ’ივუარი 26,7 %, საფრანგეთი 20 %, ტოგო 8 %, ლიბია 4,6 %.
ოკათჷ გეჸვენჯ ერეფშქაშე ორგანიზაციას - აკრ-შ ქიანეფს.
ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ გორთუალა
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ბურკინა-ფასო დორთილ რე 13 აკანო, 45 პროვინციათ დო 301 დეპარტამენტო.
| № | აკანი | კოხოდვალა ფრანგულო | ადმინისტრაციულ ცენტრი | პროვინციეფიშ მუდანობა | ფართობი, კმ² | მახორობა (2006), ადმ. | მეჭედალა, ადმ/კმ² |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | ბულკე-დუ-მუხუნი | Boucle du Mouhoun | დედუგუ | 6 | 34 479 | 1 434 847 | 41,62 |
| 2 | კასკადეფი | Cascades | ბანფორა | 2 | 16 663 | 524 956 | 31,50 |
| 3 | ცენტრალური | Centre | უაგადუგუ | 1 | 2 805 | 1 523 980 | 543,31 |
| 4 | ბჟაეიოლ-ცენტრალური | Centre-Est | ტენკოდოგო | 3 | 14 852 | 1 132 023 | 76,22 |
| 5 | ოორუე-ცენტრალური | Centre-Nord | კაია | 3 | 19 508 | 1 203 073 | 61,67 |
| 6 | ბჟადალ-ცენტრალური | Centre-Ouest | ქუდუგუ | 4 | 21 853 | 1 183 473 | 54,16 |
| 7 | ობჟათე-ცენტრალური | Centre-Sud | მანგა | 3 | 11 313 | 638 379 | 56,43 |
| 8 | ბჟაეიოლი | Est | ფედა-ნგურმა | 5 | 46 256 | 1 209 399 | 26,15 |
| 9 | ჟიმოლენ ბასეინეფი | Hauts-Bassins | ბობო-დიულასო | 3 | 26 606 | 1 410 284 | 53,01 |
| 10 | ოორუე | Nord | უახიგუია | 4 | 17 601 | 1 182 770 | 67,20 |
| 11 | ცენტრალური პლატო | Plateau-Central | ზინიარი | 3 | 8 545 | 647 516 | 75,78 |
| 12 | სახელი | Sahel | დორი | 4 | 36 130 | 808 928 | 22,39 |
| 13 | ობჟათე-ბჟადალი | Sud-Ouest | გაუა | 4 | 16 576 | 623 056 | 37,59 |
| გვალო | 45 | 273 187 | 13 522 684 | 49,50 |
მახორობა
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
ბურკინა-ფასოშ ჯინჯიერ მახორობა ჟირ თარ ეთნიკურ ბუნას ორხველჷ: გურეფი (კათა), ნამუშათ მიშმჷურს ქიანაშ უმენტაშ მახორობა მოსი (ედომუშამ მახორონაშ - 4 8,6 %), თეწკჷმა ართო შხვადოშხვა თურეფ დო კათეფი - სისალა, მბუინი, გა, ბობო (6,8 %), ლობი (4,3 %), გურუნსი (6 %), გურმა (7 %), სენუფო (2,2 %); დო მანდე, ნამუსჷთ ორხველჷ - ბუსა, ბისა, სამო (სანუ) 6,5 %, ხაუსა, სონიკე, დიულა, ფულბე; ქიანაშ ოორუეშე - სონგაი დო ტუარეგეფი ოხორანა.
რელიგია — მუსულმანეფი - 60,5 %, აბორიგენულ კულტეფი - 15,3 %, ქირსიანეფი (უმენტაშო კათოლიკეფი) — 23,2 %.
ნოღაშ მახორობა — 20 %. მახორობაშ მეჭედალა 48,2 ადმ./კმ².
მახორობაშ მუდანობა: 16,2 მლნ (2010 წანაშ კვირკვეშ ფასებათ).
ნანდულ ძინა:
- 3,1 % (11-ა აბან მოსოფელს)
მახორობაშ ხანობურ აკოდგინალუა:
- 0-14 წანა: 46,2 %
- 15-64 წანა: 51,3 %
- 65 წანა დო ეშე: 2,5 %
მახორობაშ ოშქაშე ხანი:
- გვალო — 16,8 წანა, თენეფს შქას
- ქომოლკათა 16,6 წანა
- ოსურკათა 17 წანა
ბადება:
- 44,0 - 1000 ადამიერშო (4-ა აბან მოსოფელს)
ღურა:
- 13,0 - 1000 ადამიერშო
ჩქჷჩქჷშ ღურა:
- 83 - 1000 ჩქჷჩქჷშო (13-ა აბან მოსოფელს)
მახორობაშ თელარაშ ოშქაშე მუდანობა:
- გვალო — 53 წანა (203-ა აბან მოსოფელს)
- ქომოლკათა— 51 წანა
- ოსურკათა — 55 წანა
იმუნოდეფიციტურ ვირუსით დალახება (აივ) — 1,6% (2007 წანაშ ფასებათ)
მახორობას ჭარუა-კითხირიშ რჩქინა — 29% ქომოლკოჩეფი, 15% ოსურკათა (2003 წანაშ ფასებათ)
დღახუეფი
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]- 1 ღურთუთა — ახალ წანა
- 3 ღურთუთა — 1966 წანაშ აქციეფიშ გოშინა
- 8 მელახი — ოსურეფიშ დღა
- 1 მესი — ხანდაშ დღა
- 5 მარაშინათუთა — ზოხორინალაშ დღა (საფრანგეთშე, 1960)
- 11 ქირსეთუთა — ერუანულ დღა ვარ-და რესპუბლიკაშ დღა
რესურსეფი ინტერნეტის
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]- ბურკინა-ფასოშ თარობაშ ვებ-ხასჷლა(ფრანგულო)
- ბურკინა-ფასოშ პრეზიდენტიშ ვებ-ხასჷლა Archived 2009-02-16 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. (ფრანგულო)
- სასარგებლე ინფორმაცია ბურკინა-ფასოშე Archived 2012-08-12 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
- ბურკინა-ფასოშ პროფილი Archived 2012-07-20 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
სქოლიო
[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]- ↑ “Burkina Faso soldiers announce overthrow of military government“, 30 September 2022. კითხირიშ თარიღი: 1 October 2022. „Traore appeared on television surrounded by soldiers and announced the government was dissolved, the constitution suspended and the borders closed.“
- ↑ Appolinaire Jean Kyelem de Tembela: 'j'ai toujours voulu faire un livre sur la révolution' (fr) (4 April 2014). კითხირიშ თარიღი: 25 December 2023.
- ↑ Burkina Faso: Apollinaire Kyélem de Tambèla, Captain Traoré's surprise prime minister. The Africa Report (25 October 2022). კითხირიშ თარიღი: 25 December 2023.
- ↑ ff_Adlm.xml. Unicode, Inc..
- ↑ Notes on cataloging in the N'ko script. Yale University Library.
- ↑ World Population Prospects 2024 (2024).
- ↑ Aib, Az (1 July 2022). Burkina: 48,1% de la population du Sud-ouest pratique l'Animisme (officiel) (fr-FR). კითხირიშ თარიღი: 15 October 2022.
- ↑ Africa News - Burkina abandons French as an official language (2023-12-07).Decret Promulguant La Loi Constitutionnelle N° 045-2023/ALT (fr) (22 January 2024).
- ↑ Roy, Christopher D. "Countries of Africa: Burkina Faso," Art and Life in Africa, Countries Resources. კითხირიშ თარიღი: 14 April 2014.