ირანი

ათე ხასჷლა რე სახენწჷფოშ გეშა. შხვა შანულობეფშენ, ქძ. ირანი (მიარეშანულამი).

„სპარსეთი“ თე სტატიაშა გინმურს. შხვა შანულობაშ გეშა ქძ. სპარსეთი (მიარეშანულამი).

ირანიშ ისლამური რესპუბლიკა სპარს. جمهوری اسلامی ایران ირანი
დევიზი: استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی Esteqlâl, Âzâdi, Jomhuri-ye Eslâmi "ზოხორინალა, დუდიშულა, ისლამური რესპუბლიკა" (დე ფაქტო) اَللَّٰهُ أَكْبَرُ Allāhu ʾakbar (ტაკბირი) "დუდოღორონთი" ვარ-და "ღორონთი უჟინაში რე" (დე იურე)
ჰიმნი: سرود ملی جمهوری اسلامی ایران Sorud-e Melli-ye Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân „ირანიშ ისლამური რესპუბლიკაშ ერუანული ჰიმნი“
ირანიშ ორენი
ნანანოღა (დო უკაბეტაშ ნოღა)		თეირანი 35.683333,51.41666735°41′ ოორ. გ. 51°25′ ელ. გ.
ოფიციალურ ნინა(ეფი)		სპარსული
რელიგია		შიიტური ისლამი
თარობა		უნიტარული საპრეზიდენტო თეოკრატიული ისლამური რესპუბლიკა
-	უჟინაშ მადუდე	ალი ხამენეი
-	პრეზიდენტი	მასუთ პეზეშკიანი
-	ვიცე-პრეზიდენტი	მოჰამად რეზა არეფი
ფართობი
-	გვალო	1,648,195 კმ2 (17-ა)
-	წყარი (%)	1.63
მახორობა
-	2024 ფასებათ	85,961,000 (17-ა)
-	მეჭედალა	52 ად/კმ2 (132-ა)
ედპ (ჸუპ)		2024 ფასებათ
-	გვალო	$1.698 ტრილიონი (23-ა)
-	ართ მახორუშე	$19,607 (95-ა)
აგი (2022)		0.780 (78-0)
ვალუტა		ირანული რიალი (IRR)
ბორჯიშ ორტყაფუ		+3:30
ქიანაშ კოდი		IR
Internet TLD		.ir, ایران.
ოტელეფონე კოდი		+98

ირანი(სპარს. ایران^ⓘ ოფიციალურო ირანიშ ისლამურ რესპუბლიკა (IRI) (სპარს. جمهوری اسلامی ایران^ⓘ დო თაშნეშე ჩინებულ რე მუჭოთ სპარსეთი (ინგლ. Persia^ⓘ / სპარს. پارس) — სახენწჷფო ბჟადალ აზიას. ოორუე-ბჟადალშე უხურგანს თურქეთი, ბჟადალშე — ერაყი, ოორუეშე — აზერბაიჯანი, სომხეთი, თურქმენეთი დო ომძღჷ კასპიაშ ზუღა, ბჟაეიოლშე — ავღანეთი, ობჟათე-ბჟაეიოლშე — პაკისტანი, ობჟათეშე ომძღჷნა ომანიშ დო სპარსეთიშ ჸუჯეფი. ანდაეთნიკურ მახორობათ, ნამუთ მეხოლაფირო 86 მილიონ რე დო 1,648,195 კმ² ფართობით, ირან მოსოფელს 17-ა აბანს იკენს მუჭოთ გეოგრაფიულ ზჷმაში, თეშ მახორობაშ მეჯინათ. აზიას ედომუშამო მადვალ სიკაბეტათ მაამშვა უკაბეტაშ დო მოსოფელიშ ართ-ართ არძაშე გვალამ ქიანა რე. ირან ოფიციალურო რე ისლამურ რესპუბლიკა, ნამუთ დორთილ რე 5 რეგიონო ნამუეფჷთ თაშნეშე ირთჷნა 31 პროვინციათ. თეირან რე ქიანაშ ნანანოღა, უკაბეტაშ ნოღა დო ფინანსურ ცენტრი.

ირანი, ცივილიზაციაშ ონწე, დოხორელ რდჷ დიო ხოლო თუდოლენ პალეოლითიშ ბორჯიშე. ჯვ. წ. VII ოშწანურას, ირანიშ უმენტაშ ნორთ პირველაშე მიდიალეფქ აკოკათეს პოლიტიკურ ართულო კიაქსარიშ დუდალაშ გიმე დო ჯვ. წ. VI ოშწანურას ტერიტორიულ გოპეულუას მიოჭირინჷ, მუჟანსჷთ კიროს კაბეტიქ დარსხჷ უჯვეშაშ ისტორიაშ ართ-ართ უშხუაშ იმპერია — აქემენიანეფიშ იმპერიან. ჯვ. წ. IV ოშწანურას, ალექსანდრე მაკედონარქ ქჷდიჸუნუ იმპერია. ჯვ. წ. III ოშწანურას, ირანიშ ებუძოლიშ შედეგო გიჭყჷ პართიაშ იმპერიაქ, ნამუქჷთ მოგვიანეთ გადუდიშულჷ ქიანა. ახ. წ. III ოშწანურას, პართიალეფი დოთირუეს სასანიანეფიშ იმპერიაქ, ნამუ ბორჯით ორქოშ ხანო იკოროცხუ ირანული ცივილიზაციაშ ისტორიას. ჯვეშ ირანს გეგმიქიმინჷ ჭარალუაშ, ოფუტეშ მეურნალაშ, ურბანიზაციაშ, რელიგიაშ დო ცენტრალურ მართუალაშ პირველ ფორმეფქ. ნამდგარდია ბორჯის თე რეგიონ ზოროასტრიზმიშ ცენტრ რდჷ, მარა VII ოშწანურას, რეგიონ მუსლიმეფქ ქჷდიჸუნუეს, ნამუქჷთ გჷმიჭანუ ირანიაშ ისლამიზაცია. ლიტერატურა, ფილოსოფია, მათემატიკა, მედიცინა, ასტრონომია დო ხელუანობა, ნამუეფქჷთ გოპეულუეს სასანიანეფიშ ბორჯისჷნ, ახალშე მიჭყანიერუ ისლამიშ ორქოშ ხანს დო ირანულ ინტერმეცოს, მუჟანსჷთ რანწკ ირანულ მუსლიმურ დინასტიეფქ მაბოლეს არაბულ გამაგალა, მაახალეს სპარსულ ნინა დო ქემუდირთეს ქიანაშ დუდალას. XI-XIV ოშწანურეფს, თე ეპოქას წორო მაჸუნუ სელჩუკეფიშ დო ხვარაზმიშ გამაგალაქ, მონღოლეფიშ მინობურსაფეფქ დო ტიმურიდეფიშ რენესანსიქ.

XVI ოშწანურას, ჯინჯიერ სეფიანეფიშ დინასტიაქ ხეახალშო აკადგინჷ ართამ ირანულ სახენწჷფო, სოდე ოფიციალურ რელიგია რდჷ ვითოჟირიანულ შიიზმი. XVIII ოშწანურას, აფშარიდეფიშ იმპერიაშ ბორჯის, ირან რდჷ მოსოფელიშ მაჸვენჯ ჟისახენწფო, მარა 1790-იან წანეფს, ხემანჭუაფაშა ყაჯარეფიშ მულათ სიტუაციაქ დითირჷ. XX ოშწანურაშ დაჭყაფუს, სპარსეთის მოხვადჷ კონსტიტუციურ რევოლუციაქ დო ხეშუულობაშა ქუმორთჷ ფეჰლევიანეფიშ დინასტიაქ რეზა-შაჰიშ დუდალათ, ნამუქჷთ 1925 წანას გეგთარაგჷ ყაჯარეფიშ დინასტიაშ ეკონია შაჰი. მოჰამედ მოსადეყიშ ნაფთობიშ ინდუსტიაშ ნაციონალიზაციაშ ცადებეფქ გჷმიჭანუ 1953 წანაშ ანგლო-ამერიკულ მინორთაფა. 1979 წანაშ ირანიშ ისლამურ რევოლუციაშ უკული, მონარქიაქ საბოლათ გეთჷ, რუჰოლა ხომეინქ გაჭყჷ ირანიაშ ისლამურ რესპუბლიკა, ნამუქჷთ მუშ ჸურე ქიანაშ უჟინაშ ლიდერო გჷნირთუ. 1980 წანას, ირანქ გემნაკათჷ ერაყის, თექ გჷმიჭანუ ბრუოწანიან ერაყ-ირანიშ ლჷმა, ნამუქჷთ გეთჷ უგაღეთ.

ირან ოფიციალურო რე უნიტარულ ისლამურ რესპუბლიკა საპრეზიდენტო სისტემათ, სოდე უმაღალაშ ხენაჭუაფა უჟინაშ ლიდერიშ ხეს რე აკოკათელი. ქიანაშ თარობა რე ავტორიტარულ დო ფართო კრიტიკაშ მეკონ რე ადამიერიშ ნებეფიშ დო ომენოღალე დუდიშულეფიშ სერიოზულ აკორცუაფეფიშ გეშა. ირან რე კაბეტ რეგიონალურ ჟისახენწჷფო, ნაფთობიშ ქვერსემ ოზირუეშ, თინეფს შქას მოსოფელიშ მაჟირა უკაბეტაშ ორთაშობურ გაზიშ ოზირუეშ, თაშნეშე სიკაბეტათ მოსოფელს მასუმა ქიანა რე ნაფთობიშ დოდასურებულ ოზირუეშ, თიშ გეოპოლიტიკურო შანულამ ორენიშ, ოურდუმე პოტენციალიშ, კულტურულ ჰეგემონიაშ, რელიგიურ გაულაშ დო შიიტურ ისლამიშ მოსოფელიშ ცენტრიშ როლიშ ჭყოლოფუათ. ქიანაშ ეკონომიკა ედპ-შ მეჯინათ მოსოფელს 23-ა აბანს იკენს. ირან გეჸვენჯ ორგანიზაციეფიშ დჷმარსხუაფალ მაკათურ რე: გოერო, ისლამურ წოროხანდაშ ირგანიზაცია, OPEC დო ეკონოკიურ წოროხანდაშ ორგანიზაცია, თაშნეშე მოქიმინჯე მაკათურ რე გეჸვენჯ ორგანიზაციეფს: უგინობირაფუობაშ ყარაფი, შანხაიშ წოროხანდაშ ორგანიზაცია დო BRICS. ირანს იდვალუაფუ იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ 28 ობიექტი, ნამუშ მეჯინათ მოსოფელს 10-ა აბანს იკენს დო ვამატერიალურ კულტურულ მონძალაშ დო კოჩიშობაშ საგანძიშ მეჯინათ — 5-ა აბანს.

მახორობა

მახორობა: 68,3 მლნ (2003), თენეფშე სპარსალეფი - 51%, აზერბაიჯანალეფი - 24%, ქურთეფი - 7%, გილანარეფი დო მაზანდარანალეფი - 8%, არაბეფი - 3%, ლურეფი - 2%, ბელუჯეფი - 2%, ქორთუეფი - 0,01%)

ნინეფი დო რელიგია

• ნინეფი: ფარსი (58%), თურქული ნინეფი (26), ქურთული (9), ლური, (2), ბელუჯური (1), არაბული (1).
• რელიგია: ისლამი.

ნოღეფი

ნოღეფი (ვითოში): თეირანი (7.894; აგლომ. 11.225), ისპაჰანი (1.378; აგლომ. 2.652), მეშჰედი (2.061), თავრიზი (1.213), შირაზი (1.176).

ობჟათე-ბჟადალუშე სამძღო უღუ აზერბაიჯანწკჷმა, სომხეთწკჷმა დო თურქეთწკჷმა, ბჟადალუშე სამძღო უღუ ერაყწკჷმა, ბჟაეიოლშე ავღანეთწკჷმა დო პაკისტანწკჷმა.

ადმინისტრაციული დორთუალა

ირანიშ ტერიტორია ირთუ ოსტანეფო (სპარს. استان — ostān; მიარ. — استانﻫﺎ — ostānhā), ოსტანეფი ირთუ შაჰრისტანეფო (სპარს. شهرستان), ირანიშ კაბეტი ნოღეფი რგებაფჷლენა სპეციალური ნებეფით. ასეშო ქიანა ირთუ 30 ოსტანო.

ისტორია

ირანი რე ართ-ართ უჯვეშაში სახენწჷფო მოსოფელს. მაართა პროტოირანული სახენწჷფო ელამი რდჷ დორსხუაფილი დარიუს I-იშ ბორჯის (550 — 486 წანეფი) ირანიშ სახენწჷფო გინოზინდილი რდჷ საბერძენოშე წყარმაალ ინდიშა. XVI ოშწანურაშე ირანიშ ოფიციალური რელიგია რე ისლამი.

1979 წანას ირანს მოხვად ისლამურ რევოლუციაქ აიათოლა ჰომეინიშ მანჯღვერობათ, გეუქვჷ მონარქიაქ დო ქჷდირსხუ ირანიშ ისლამურ რესპუბლიკაქ.

ეკონომიკა

ბჟადალ აზიას ირანიშ ეკონომიკას უკჷნებუ მაჟირა აბანი გოვითარაფათ.

ირანი რე რეგიონიშ ართ-ართი არძაშე ტექნოლოგიურო გოვითარაფილი სახენწჷფო.