დინორეშა გინულა

ისრაელი

რსხილეფიშ რედაქტირაფა
ვიკიპედიაშე
ისრაელიშ სახენწჷფო
ურიულ. מְדִינַת יִשְׂרָאֵל
Medīnat Yisrā'el
არაბ. دولة إسرائيل‎‎
Dawlat Isrā'īl
ისრაელი
ისრაელიშ
ჰიმნი: הַתִּקְוָה — ჰათიკვა; მარგ. „მენდი“
ისრაელიშ ორენი
ნანანოღა
(დო უკაბეტაშ ნოღა) 		იერუსალიმი
(გოხურგილი აღიარაფა)

31°47′ ოორ. გ. 35°13′ ელ. გ. / 

ოფიციალურ ნინა(ეფი) ურიული[1],
სპეციალური სტატუსი:
არაბული[fn 1]
რელიგია 
თარობა უნიტარული საპარლამენტო რესპუბლიკა
 -  პრეზიდენტი იცხაკ ჰერცოგი
 -  პრ.-მინისტრი ბენიამინ ნეთანიაჰუ
ფართობი
 -  გვალო 22,072 ვარ-და 20,770[კომ. 1]. [5][6] კმ2 (149-ა)
 -  წყარი (%) 2.71
მახორობა
 -  2026 ფასებათ 10,094,000[7] (93-ა)
 -   census 9,601,720[8] 
 -  მეჭედალა 22072 ად/კმ2 (29-ა)
ედპ (ჸუპ) 2025 ფასებათ
 -  გვალო $569.985 მილიარდი[9] (49-ა)
 -  ართ მახორუშე $56,435 (35-ა)
აგი (2023) 0.919[10] (მაღალი) (27-ა)
ვალუტა ახალი შეკელი (ILS)
ბორჯიშ ორტყაფუ (UTC +2სთ.)
 -  ზარხულიშ (DST) (UTC +3სთ.) (UTC)
ქიანაშ კოდი IS
Internet TLD .il
ოტელეფონე კოდი +972

ისრაელი (ურიულ. יִשְׂרָאֵל Yisra'el; არაბ. إِسْرَائِيل‎‎ Isrā'īl, ოფიციალურო ისრაელიშ სახენწჷფო (ურიულ. מְדִינַת יִשְׂרָאֵלⓘ, რომანიზებული: Medīnat Yīsrāʾēl mediˈnat jisʁaˈʔel; არაბ. دَوْلَة إِسْرَائِيل‎‎, რომანიზებული: Dawlat Isrāʾīl)) — სახენწჷფო ბჟადალ აზიას. ოორუეშე უხურგანს ლიბანი, ოორუე-ბჟაეიოლშე — სირია, ბჟაეიოლშე — იორდანია, ობჟათე-ბჟადალშე — ეგვიპტე დო ბჟადალშე ომძღჷ სქირონაშქა ზუღა. ოკუპირაფილი აფუ პალესტინაშ ტერიტორიეფი ბჟადალი წყარპიჯიშ ბჟაეიოლშე დო ისრაელიშ ობჟათე-ბჟადალშე მადვალი ღაზაშ სექტორი, თაშნეშე — ისრაელიშ ოორუე-ბჟაეიოლშე მადვალი სირიაშ გოლანიშ სუბეეფი. ისრაელს უღჷ მორჩილი წყარპიჯიშ ღოზი ჭითა ზუღას ქიანაშ უკიდაში ობჟათე მუხურს, ღურელი ზუღაშ ნორთი გინმურს ქიანაშ ბჟაეიოლი ხურგის. ისრაელიშით გაცხადებული ნანანოღა რე იერუსალიმი,[11] მარა თელ-ავივი რე უკაბეტაში ურბანული ტერიტორია დო ეკონომიკური ცენტრი.

ისრაელი იდვალუაფუ რეგიონს, ნამუთ ჩინებული რე მუჭოთ ისრაელიშ დიხა დო წჷმარინუანს გეჸვენჯიშ სინონიმეფს: პალესტინაშ რეგიონი, ჯეგე დიხა დო ქანაანი. ჯვეში ბორჯის თაქ იდვალუაფუდჷ ქანაანური ცივილიზაცია, უკული გიჭყეს ისრაელიშ დო იუდეაშ ომაფეეფქ. იდვალუაფუ კონტინენტური აკართაფუს, სოდე რომიშ იმპერიაშე ოსმალეთიშ იმპერიაშ გამაგალაშახ, რეგიონს ანდა დემოგრაფიული თირუეფი მიშჷნ. XIX ოშწანურაშ დალიას, ევროპული ანტისემიტიზმიქ გააქტიურჷ სიონიზმი, ნამუთ ინჭაფუდჷ პალესტინას ურიეფშო ოდაბადეშ გოჭყაფას დო ბალფურიშ დეკლარაციაშ ჭყოლოფუათ ბრიტანეთიშ ხუჯდოკინა მიპალჷ. პირველი მოსოფელიშ ლჷმაშ უკული, ბრიტანეთიქ რეგიონიშ ოკუპაცია იქჷ დო 1920 წანას გაჭყჷ სამანდატო პალესტინა. ჰოლოკოსტიშ წიმიწორეთ ურიეფიშ ემიგრაციაშ ძინაქ დო არხო ბჟაეიოლს ბრიტანეთიშ გალენური პოლიტიკაქ, ურიეფს დო არაბეფს შქას კონფლიქტი გჷმიჭანუ,[12][13] ნამუქჷთ გეგნორთჷ 1947 წანაშ ომენოღალე ლჷმაშა თიშ უკული, მუთ გოეროქ თინეფს შქას დიხაშ გორთუალა წჷმარინუნ.

პალესტინას ბრიტანეთიშ სამანდატოშ თებაშ უკული, 1948 წანაშ 14 მესის ისრაელქ ზოხორინალა გეგმაცხადჷ. მაჟირა დღას მეძობელი არაბული ქიანეფქ გემნაკათეს თე ტერიტორიას, ნამუშით ქიდიჭყჷ პირველი არაბეთ-ისრაელიშ ლჷმაქ. 1949 წანაშ ზეთ ისრაელი უმოსი ტერიტორიას აკონტროლენდჷ ვინდარო გოეროშ გორთუალაშ გეგმათ რდჷ გოთოლწონაფილინ;[14] დო ვაგოჭყაფე აკა ახალი ზოხორინელი არაბული სახენწჷფო, ანდანე ჸოფირი სამანდატოი ტერიტირიაშ დოსქილადირი ნორთი იდვალუაფუდჷ ეგვიპტეშ (ღაზაშ სექტორი) დო იორდანიაშ (ბჟადალი წყარპიჯი) კონტროლიშ გიმე.[14][15][16] პალესტინარი არაბეფიშ უმენტაშობაქ ვარ-და გინორაჸილქ იჸუეს, ვარ-და ინტეს ნაკბათ ჩინებული პერიოდის, დოსქილადირეფქ ახალი სახეწნჷფოშ თარი უჭიჭაშობათ გჷნირთეს.[17][18][19] გეჸვენჯი ვითწანურობაშ მეძენას ისრაელიშ მახორობა შანულამო იძინანდჷ, არაბულ ქიანეფშე ემიგრირებული, რტებული ვარ-და გინორაჸილი ურიეფიშ ხარჯიშა.[20][21]

1967 წანაშ ამშვდღარი ლჷმაშ უკული, სირაელქ ბჟადალი წყარპიჯიშ, ღაზაშ სექტორიშ, ეგვიპტეშ სინაიშ ჩქონიშ დო სირიაშ გოლანიშ სუბეეფიშ ოკუპაცია იქჷ. 1973 წანაშ იომ-ქიფურიშ ლჷმაშ უკული, ისრაელქ ხე მაჭარჷ ეგვიპტეწკჷმა ოთინჩალე ხეკულუეფი, ნამუშით ეგვიპტეს დურთინჷ სინაიშ ჩქონი დო 1982 წანას — იორდანიაწკჷმა. 1993 წანას, ისრაელქ ხე მაჭარჷ ოსლოშ ხეკულუას, ნამუშით ურთიართაღიარაფილქ იჸუეს ისრაელქ დო პალესტინაშ სახენწჷფოქ დო გოხურგუ პალესტინაშ დუდგამაგალა ბჟადალი წყარპიჯიშ დო რაზაშ სექტორიშ ნორთის. 2020-იან წანეფს, აბრაამიშ აპიჯალეფიშ ჭყოლოფუათ, კანკალე არაბულ ქიანეფწკჷმა ურთიართობეფქ დესტაბილურჷ. მარა ოსლოს ობორჯე აპიჯალეფიშ დოდვალაშ უკული, ისრაელ-პალესტინაშ კონფლიქტიშ ცადებეფქ უმწუძინუქ იჸუ დო ქიანა პალესტინაშ აკოანჯარაფალი ბუჯგუეფწკჷმა ანდა ლჷმას დო მენტებას ოკათუდჷ. ისრაელქ გაჭყჷ დო აგჷნძორენს ხორუეფიშ გოძინას უკანონეთ ოკუპირაფილ ტერიტორიეფს, ნამუთ აწურე ერეფოშქაშე სამართალს, ფაქტიურო ბჟაეიოლი იერუსალიმი დო გოლანიშ სუბეეფი ოკუპირებული აფუ, ნამუთ უმენტაშო ერეფოშქაშეთ ვა რე აღიარაფილი. ისრაელიშით პალესტინშ ტერიტორიეფიშ ოკუპაციაქ გჷმიჭანუ ერეფოშქაშე კრიტიკა — კერზოთ, კანონმათხილე ორგანიზაციეფიშ დო გოეროშ მაღალი პოსტიშ პიჯეფშე კრიტიკაშა მიშმურს, ოურდუმე დჷნაშებუეფიშ ღოლამაშ დო გებრალებაწკჷმა ართო, კოჩიშობაშ მეხ ნაქიმჷნა დჷნაშებუეფი დო პალესტინარეფიშ მეხ ნაქიმჷნა გენოციდი.

ქიანაშ ჯინჯიერი კანონეფით რე დოდგინელი პროპორციული წჷმმორინაფიონი წესით გიშაგორილი პარლამენტი, ქნესეთი, ნამუთ გუთმოთანჯჷნს თარობაშ აკოდგინალუას პრემიერ-მინისტრიშ დუდალათ დო გიშმაგორუნს ნომინალური პრეზიდენტის. ისრაელს უღჷ არხო ბჟაეიოლს ართ-ართი უკაბეტაში ეკონომიკა,[22] რინაშ ართ-ართი უმაღალაში სტანდარტი აზიას, მოსოფელს 26-ა უკაბეტაში ეკონოკია რე ნომინალური ედპშ დო 16-ა ართ-შური მახორუშა ნომინალური ედპ-შ მეჯინათ.[23] მოსოფელიშ ართ-ართი წჷმულირი დო ტექნოლოგიური წუმოძინელი ქიანა რე, ნამუთ პროპორციულო უმოსის ახარჯენს გჷთორკვიებაშოთ დო წუმოძინაშოთ ვინდარო მოსოფელიშ ნამდგა შხვა ქიანა დო მოდვალირი რე მოარზება, ნამჷ-და ბირთვული ანჯარი უღჷნ.[24][25] ქიანაშ კულტურა აკმოკათუნს ურიულ დო ურიულ დიასპორაშ ელემენტეფს არაბულიშ გაულაწკჷმა ართო.

  • სახენწჷფო სიმბოლოეფი: ისრაელიშ შილა — წჷმარინუანს ჩე ტილოს, ნამუსჷთ ჟინ დო თუდონ განს ჟირი ლენი ზოლი გოჸუნს. შილაშ ცენტრის გჷმოსახილი რე დავითიშ ამშვქიმამი მურიცხი. ისრაელიშ გერბი — წჷმარინუანს „ფრანგული“ ფორმაშ ფარს, ნამუშ ცენტრის გჷმოსახილი რე მენორა - შქვითსანთელამი შანდალი.
  • სახენწჷფო სისტემა — დემოკრატიული რესპუბლიკა.
  • სახენწჷფოშ მადუდე — პრეზიდენტი იცხაკ ჰერცოგი (2021).
  • თარობაშ მადუდე — პრემიერ–მინისტრი ბენიამინ ნეთანიაჰუ (2022).
  • კანონიშდუმადვალუ ორგანო — ართპალატამი პარლამენტი (ქნესეთი, 120 მაკათური).
  • რესურსეფი — ოკიდალი ჯა-ტყა, ლინჯიშ მადანი, ორთაშობური აირი, ფოსფატი, თიხა, ფსილა.
  • სახენწჷფო ბიუჯეტი — 38,500 მლნ $ (1999).
  • ართობური ერუანული პროდუქტი — 154.174 მლრდ $(2005), ართ შურ მახორუშე — 15.920 $.
  • ექსპორტი — ხილ-ორტვინული, ნავთობპროდუქტეფი, ქიმიკატეფი, მანქანეფიშკიდანჯალაშ პროდუქცია, სასუქეფი.
  • ვალუტა — ახალი შეკელი (ILS).
  1. ↑ არაბული ნინას უღჷ „სპეციალური სტატუსი“, ნამუთ მიშაღალირი რე 2018 წანაშ თარი კანონით, ნამუთ თიშ გიმორინაფაშ ნებას ირზენს ოფიციალურ დჷნაწესებუეფს.[2][3] თე კანონიშ მეღებაშახ არაბული ნინა ოფიციალური ნინა რდჷ ივრითწკჷმა ართო.[4]
  1. ↑ 20,770 კმ2 რე ისრაელიშ ტერიტორია წვანე ღოზის. 22,072 კმ2 — იკათუნას გეჸვენჯი ოკუპირებული ტერიტორიეფს: გოლანიშ სუბეეფი (დოხ. 1,200კმ2) დო ბჟაეიოლი იერუსალიმი (დოხ. 64კმ2)

რესურსეფი ინტერნეტის

[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]
  1. ↑ Constitution for Israel. კითხირიშ თარიღი: December 9, 2023.
  2. ↑ “Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs“, The New York Times, 19 July 2018. კითხირიშ თარიღი: 19 July 2018. (en) 
  3. ↑ “Israel adopts divisive Jewish nation-state law“, Reuters, 19 July 2018. კითხირიშ თარიღი: 19 July 2018. 
  4. ↑ Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge (18 December 2016). კითხირიშ თარიღი: 8 August 2018.
  5. ↑ Israel. Central Intelligence Agency (27 February 2023). კითხირიშ თარიღი: 24 February 2023.
  6. ↑ Israel country profile (24 February 2020). კითხირიშ თარიღი: 27 January 2021.
  7. ↑ Media Release Israel's Independence Day 2025.
  8. ↑ Geographic Areas – Nationwide. Central Bureau of Statistics. კითხირიშ თარიღი: 31 July 2024.
  9. ↑ World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Israel). International Monetary Fund (22 April 2025). კითხირიშ თარიღი: 25 May 2025.
  10. ↑ Human Development Report 2025. United Nations Development Programme (6 May 2025). კითხირიშ თარიღი: 6 May 2025.
  11. ↑ Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace. Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."
  12. ↑ Morris, Benny (1999). Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001, reprint, Knopf. ISBN 978-0-679-74475-7. „The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well).“  Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception. University of Toronto Press, p. 195 Archived 22 March 2024 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. , ISBN 978-1-4875-0586-8. Accessed 22 March 2024.
  13. ↑ (2019) „British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine“. International Journal of Islamic and Civilizational Studies 6 (1). 
  14. 1 2 Zionism | Definition, History, Examples, & Facts | Britannica (en) (2023-10-19). კითხირიშ თარიღი: 2023-10-29.
  15. ↑ (Fall 2018) „Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel“. Israel Studies 23 (3): ხს. 114–122. DOI:10.2979/israelstudies.23.3.15. “The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.” 
  16. ↑ Fischbach 2008.
  17. ↑ Slater 2020, "[ხს. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."
  18. ↑ (March 2009) „Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba“. International Journal of Politics, Culture, and Society 22: ხს. 23–39 [25–26]. DOI:10.1007/s10767-009-9049-9. ISSN 0891-4486. “Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed.” 
  19. ↑ (2016) A History of the Modern Middle East (en). Westview Press, ხს. 270. ISBN 978-0-429-97513-4. „Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus... .“ 
  20. ↑ Beker, Avi (2005). „The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries“. Jewish Political Studies Review 17 (3/4): ხს. 3–19. ISSN 0792-335X. 
  21. ↑ Dinstein, Yoram (2021-10-11). Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) (en). BRILL, ხს. 282. ISBN 978-90-04-42287-2. 
  22. ↑ Israel datasets. კითხირიშ თარიღი: 2025-04-22.
  23. ↑ 30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth (en-US) (2023-09-09). კითხირიშ თარიღი: 2024-07-15.
  24. ↑ (2022) Global Innovation Index 2023, 15th Edition (en). World Intellectual Property Organization. DOI:10.34667/tind.46596. ISBN 978-92-805-3432-0. 
  25. ↑ Getzoff, Marc (2023-08-09). Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 (en-US). კითხირიშ თარიღი: 2023-11-08.
ისრაელიშ კონტურული რუკა დო შილა თე სტატია ისრაელიშ დო ურიეფიშ გეშა დიოდღარო მერკე რე. თქვა შეგილებუნა ქუმმეხვარათ დო აკაფშათ თინა.
გორილი რე "https://xmf.wikipedia.org/w/index.php?title=ისრაელი&oldid=243730"-შე