დიხაუჩა

დიხაუჩა

დიხაუჩა ბჟაშ სისტემაშ ბჟაშე მასუმა პლანეტა რე. თინა უდიდაშიე დიხაუჩაშ ტიპიშ პლანეტეფც შქას დო ქიაჩის ჩინებული ხვალახე აბანიე, ნამუთ დოხორინელიე შურდგჷმილი სქჷლედეფით. თინაქ დოხოლაფირო 4,5 მილიარდი წანაშ წოხოლე გორჩქინდჷ დო მალასჷთ ქჷმიშუ მუში ხვალახე ორთაშობური ალმაშარე თუთა. დიხაუჩაშ ოხორანც გაღიერი სქჷლედი — ადამიერი. 2009 წანაშ 12 ქირსეთუთაშ მუნაჩემეფით დიხაუჩას 6 803 000 000 ადამიერი ოხორანც.

დიხაუჩაშ ზჷმეფი

• ეკვატორული რადიუსი: 6 378,1 კმ
• პოლარული რადიუსი: 6 356.8 კმ
• ოშქარი რადიუსი: 6 371 კმ
• ეკვატორიშ სიგჷრძა: 40 075,02 კმ
• მერიდიანიშ სიგჷრძა: 40 007,86 კმ
• დიხაუჩაშ ჟიდოხი: 510,072 მლნ კმ²
• საგებიო ოკიანეშ ჟიდოხი: 361,132 მლნ კმ² (70,8 %)
• სქირონაშ ჟიდოხი: 148,94 მლნ კმ² (29 %)
• დიხაუჩაშ გოჸა: 1,0832073 x 10 12 კმ³
• დიხაუჩა მასა: 5,9736 x 10 24, ნამუშეთ 7% წყარს მუთმურც
• დიხაუჩაშ ოშქარი სიბერჯეკე: 5.515 გ/სმ³
• ჰაერიშ ტემპერატურა მინიმალური: -89 °C ( 184 °K ) პოლუსეფც, მაქსიმალური 57,7 °C ( 331 °K ) ეკვატორც.
• ჰაერიშ აკოდგინალუა: 78.08% აზოტი, 20.95% ჟანგბადი, 0.93% არგონი, 0.038% ნოშქერორჟანგი.
• აფელიუმი: 152 097 701 კმ, 1.0167103335 ა.ე.
• პერიფელიუმი: 147 098 074 კმ, 0.9832898912 ა.ე.
• ექსცენტრისიტეტი: 0.016710219
• ორბიტას ყარაფიშ სიჩქარა: 29783 მ/წმ.

ისტორია

გოჭყაფა

დიხაუჩაშ გოჭყაფაშე პირველ მოსჷმჷნეფც დიო ხოლო ჯვეში ბერძენეფი გჷმოთქუანდეს, მორო თე მოსჷმჷნეფიმენცარულო დოსაბუთაფილი ვა რდჷ. XVIII ოშწანურას წჷმორინაფილქ იჸუ პირველი მენცარული ჰიპოტეზაქ, მუდგაშ მეჯინათ თინაქ კოსმოსური აირეფი დო ტვერიშე გიჭყჷ. გონდღულაფირი, გოვარვალაფირი დო ფეიკარას მართაფუ მასაქ ცენტრალური მეზინდალაფაშ ნძალათ ქვერსემი სფეროთ გინირთჷ. ბორჯეფიშ აშაბანც სფეროქ გორგიდჷ დო თიში ჟიპიჯიქ ბერჯეკი ტყებით დიფორჷ.

XX ოშწანურას მენცარეფიშით გჷმითქუ მიარე მოსჷმჷნაფაქ დიხაუჩაშ გოჭყაფაწკჷმა რსხუაფათ, მარა თეშ უმკუჯინუო,ამდღარშახ ზუსტას მითინც ვაუჩქჷ დიხაუჩაშ სფეროშ გოჭყაფაშ ზუსტი მექანიზმი. თეჟამო ედომშამი საგებიოს ინტენსიურო მითმეურც დიხაუჩაშ ემაგაფალი ქანეფიშ, თუთაშე გჷმოღალირი მოღეეფიში დო მეტეორიტეფიშ დოგურაფა, თაშნეშე შხვა პლანეტეფიშ კჷლაჩხირკუა კოსმოსური აპარატეფიშ მეშქაშობათ.

დიხაუჩაშ დო თელარაშ გოჭყაფა ბიბლიაშ მეჯინათ

ბიბლიაშ მეჯინათ ღორონთქ დიხაუჩა შქვით დღაშა გარჩქინჷ:

• პირველ დღას ღორონთქ მუში ზიტყვათ, მუთუნვარშე აკოქიმინჷ დიხაუჩა — ეზელი ლეტაშნერი შურუდგუმი მასა, ნამუსუთ ვა რდჷ თელარა დო ოშქურენჯი წკვარამი ორდჷ. პირველო თიქ თქუ - „რდას ნათელი“ დო დიხაუჩაქ გეჭოფჷ სინთე. ნათელს დღა ქჷგიოდჷ, ოდო უკუმელას სერი.
• მაჟირა დღას გორჩქინდ ჰაერქ (ატმოსფერო) დო დაჩხირქ.
• მესუმა დღას - ოკიანეეფქ, ზუღეფქ, წყუეფქ, დიხაშთუდონი წყარეფქ. წჷმიქიმინჷ, გვალეფქ, დჷკეფქ, კოკეფქ. ოდო სინთეშ დო წყარიშ მოქმენდალათ გორჩქინდჷ მაფალუეფქ.
• მანთხა დღას - ბჟაქ, თუთაქ, პლანეტეფქ დდო მურიცხეფქ.
• მახუთა დღას წყრც გორჩქინდ ჩხომეფქ დო ზუღაშ შურდგუმეფქ. ოდო ათეშ უკული მაფურინჯეეფქ.
• მამშვა დღას გორჩქინდეს ნონტყელეფქ, ხოხუეფქ დო ეკონიას ადამიერქ.
• მაშკვითა დღას ღორონთქ ქჷმისვანჯჷ.

დიხაუჩაშ ასაკი დო გეოქრონოლოგია

დიხაუჩაშ ასაკიშ დოდგინა თიშნერინე რთული პრობლემა რე, მუჭოთ თიში გოჭყაფაშ მექანიზმიში. მენცარეფი დიდი ხანი რე ოცადუნა დიხაუჩაშ ასაკიშ დოდგინუას. თინეფქ ეკონია ხუთი ვითწანურაშ აშაბანც ფიზიკაშ მეჭირინაფეფიშ გჷმორინაფათ ქოცადეს ქანეფიშ ასაკი დუდგინუდესკონი, მუდგაშ მეშქაშობატ შელებუანიე დიხაუჩაშ ასაკიშ გოხურგუათ. გჷშაანგარიშაფილიე, ნამდა დიხაუჩაქ დოხოლაფირო 5, ოდო ტყებიქ 4,5 მილიარდი წანაშ წოხოლე გორჩქინდჷ. ირფელი ათეში, შხვადოშხვა ასაკიშ ქანეფიშ გოჭყაფაშ პროცესეფიშ ბორჯიში დო ალმაჸვენჯობაშ მეჯინათ იდგინუაფუ გეოქრონოლოგია ვარა გეოლოგიური წანაშეკოროცხუა. გეოლოგიური ბორჯი დიხაუჩაშ ტყებიშ გორჩქინაშე იჭყაფუ. თის ეონეფო, ფარანეფო, პერიოდეფო დო ეპოქეფო რთუნა:

ქიაჩიშ გეოცენტრული დო ჰელიოცენტრული სისტემეფი

მუჭოთ ჩინებულიენ ანტიკური ხანაშ მენცარეფი დიხაუჩაშ ქიაჩიშ ცენტრო მირჩქინანდეს. გეოცენტრული სისტემას ქადაგენდეს ჯვეში ბერძენი გურაფილეფი: არისტოტელე დო პტოლემე. მოშინაფილი მიკოჯინაფათ, დიხაუჩა უყარაფუ რე: თინა ვართ მუში ღერზიშ დო ვართ მუდგაინი შხვა სხეულიშ მუკი-მუკი ვა ყარენც. დღაშ დო სერიშ მოთირაფუობას თინეფი გაჩემებული დიხაუჩაშ მუკი-მუკი ბჟაშ ყარაფით ეთმონწყუნდეს. დიხაუჩაშ როლი თიშენი რდჯ თაშ სჷმჷნაფილი, ნამდა თინა თიმწკჷმა არძოშე დიდი სხეულო მიორჩქუდეს ქიაჩის. თე ჰიპოთეზაქ მა-16 ოშწანურაშახ ქუმაჭირინუ, მორო არისტოტელე-პტოლემეშ მონძღვარუაშახ დოჩილითაფირო ორდო არისტაქე სამოსარი (ჯვ. წ. მა-4, მა-3 ოშწანურეფი.) ჰელიოცენტრიზმიშ პოზიციას გერდჷ. ქიაჩიშ ცენტრო თის ბჟა მიორჩქუდჷ. არისტოტელე-პტოლემეშ სჷმჷნიშ გეშა, შქა ოშწანურეფც დიხაუჩაშ სფერულობაშ, თიშ ღერზის დო ბჟაშ მუკი-მუკი ყარაფიშ სჷმჷნც პაპობუა დღანუნდ. 1543 წანას პოლონელი მენცარქ ნ. კოპერნიკიქ დასაბუთჷ ჰელიოცენტრული კონცეფცია. ნ.კოპერნიკიშ თე კონცეფცია მა-17 ოშწანურას გავითარეს ჯორდანო ბრუნოქ დო გალილეო გალილეიქ. გალილეიქ დრუბენტით ქჷდეკვირჷ ცაშური ქიაჩის დო ქოძირჷ, ნამდა პლანეტა მორღა ირთანც მუში ღერზიშ მუკი-მუკი დო თე ბორჯისჷთ ბჟაშ მუკი-მუკით ხოლო. ჟინაშნეფუშ უმკუჯინუო, მენცარალა დო თინეფ შქას პაპობუა ქიაჩიშ ჰელიოცენტრული სისტემას ვაალუდ, სონდარომუში თეორია ვა გჷმაჸონდინუ ი. ნიუტონქ, მუდგათ დგომარენდ საგებიოშ მეზინდალობაშ კანონიშ კჷლარჩქინას (სხეულეფც შქას მეზინდალობაშ ნძალა თინეფიშ მასეფიშ ნომიარელი ბონასპროპორციულიე დო თინეფ შქას მანძილიშ კვადრატიშ უკუპროპორციული).

ატმოსფეროშ გოჭყაფა

მენცარეფიშ სჷმჷნით, ატმოსფეროქ გიჭყჷ მანტიაშე გჷმოდუდიშალაფირი აირეფიშე. დუდშენო დიხაუჩაშ ატმოსფერო იკათუანდ წყარიშ ორქის, მეთანს, ამიაკის, აზოტის დო შხვა. დიხაუჩაშ ჟიპიჯი თუთაშ თეჟამიში ჟიპჯიშ გჷდ, ახასიათენდ დიდი კიალიშუნარალა, ათეშენ ოშქარი ტემპერატურა ვა გჷნმაჩირთუდ 5° C-ის. დუდიშული ჟანგბადიშ მენორსამი ნორთიქ გორჩქინდ 2,2 მილიარდი წანაშ წოხოლე. თეჟამიშ მუდანობას მიოჭირინუ 600 მილიონი წანაშ წოხოლე. თე პერიოდისჷთ გორჩქინდ ოზონიშ შჷრექ.

კონტინენტეფიშ დო ოკიანეეფიშ გოჭყაფა

პანგეაშ ლასუა

ანტიკური დო შქა ოშწანურეფც გჷმოთქუალირი რდჷ მიარე ჰიპოთეზა თიშ გეშა, ნამდა დიხაუჩაშ კონტინენტეფი დოჭყაფუშენო ორდჷ დო თინეფიშ ორენი ვეთირუდჷ.

XX ოშწანურაშ დოჭყაფუს გერმანალი მენცარქ ალფრედ ვეგენერქ რუქას დაკვირაბორც თოჸუჯი მეჩჷ ობჟათე ამერიკობჟათე ამერიკაშ დო აფრიკაშ ძგალეფიშ მოღოზუაფას. კონტინეტეფიშ მოდელეფიშ აკოშქუმალაბორც თნეფქ გეთლიანეს. ვეგენერქ წჷმარინუ ჰიპოთეზა, ნამდა ართი ბორჯის ორდჷ გიგანტური კონტინენტი - პანგეა, მუდგაშ აკორღვაფაშ მოღალუთ მეღებულიე თეხანური კონტინენტეფი, მარა მენცარს ვა დადგინუ მუ ოყარუანდჷ სქირონაშ დიდი ნორთის. თე მოსჷმჷნაფა ჩინებულიე მუჭოთ კონტინენტეფიშ დრეიფი. მოგვიანაფილო დიდგინჷ,ნამდა უჯვეშაში ბორჯის ჸოფილი კონტინენტი პანგეა, მუდგასჯთ მუკი-მუკი ორტყუდჷ ედომშამი ოკიანე - პანტალასი, გირთჷ ჟირი კონტინენტო. ოორუე ნორთის ქჷგიოდვეს ლავრაზია (ოორუე ამერიკა დო ევრაზია),ოდო ობჟათეს ჰონდვანა (ობჟატე ამერიკა, აფრიკა, ავსტრალია, ანტარქტიდა). კონტინენტეფიშ დორთუალათთნეფ შქას გორჩქინდ ოკიანეეფქ (ინდოეთიშ დო ატლანტაშ).

თელარაშ გოჭყაფა

თელარაშ ჸოფაშ მაართა შინეფქ დიხაუჩას ხვალე 3-3,5 მილიარდი წანაშ წოხოლე გორჩქინდ. კჷლმაგორუეფიშ სჷმჷნით ჩქინი პლანეტას თელარაშ გორჩქინაშ ჟირი შარა რე: კოსმოსური დო დიხაუჩაშური. კოსმოსური შარაშ მეჯინათ თელარაქ დიხაუჩას შხვა ცაშური სხეულეფშე გორჩქინდ. რახან ქიაჩის რე ჩქინი პლანეტაშე უმოსი ასაკამი სხეულეფი, ათეშენ ფირქენა, ნამდა შხვადო შილებე თელარაქ უმოსი ორდო გორჩქინდუკონი. 1865 ანას გერმანალი მენცარქ პ. რიხტერქ გჷმოთქუ მოსჷმჷნაფა, ნამდა შელებუანიე შურდგუმილი სქჷლედეფქ დიხაუჩას მოხვადეს კოსმოსშე, ტვერიშ, მეტეორიტეფიშ დო შხვა ცაშური სხეულეფიშ დიხაუჩას გჷმონთხაფათ. შელებუანიე ტვერს მიკროორგანიზმეფი მოჸუნაფუდუკონი. თე ვერსია დაშქუამალარიე, მორო მენცარეფიშ დიდი ნორთი კოროცხუნც, ნამდა თელარაქ დიხაუჩას გორჩქინდ, მუდგასჷთ ხე შეუნწყუ ბჟაშ სჷტჷბაქ, სჷნთექ, წყარქ, ჰაერქ.

დინოხოლენი ეგაფილობა

1. ბირთვიშ ცენტრი
2. ბირთვი
3. მანტია
4,5,6. ტყები

დიხაუჩა მუსხიენი დახე კონცენტრული შჷრეშე აკმოდირთუ: დიხაუჩაშ ტყებიშე, მანტიაშე ( თე ეკონია დიხაუჩაშ ტყებწკჷმა ართო აკმადგინანც ლითოსფეროს) დო ბირთვიშე.

თე ეგაფილობაქ დოდგინელქ იჸუ სეისმური რეხიშ დიხაშ ნწალუაშ კერაშე ჟიპიჯიშ შხვადოშხვა ჭურჭულეფშახ გოფაჩუაშ დოგურაფათ. სეისმური რეხიშ გოფაჩუაშ სიჩქარე უნელო ითირუ ართი ფაშე მაჟირა ფაშა გინულაბორც, მუდგათ ფალეფიშ აკოდგინალობაშ გოშხვანერაფათიე გჷშაწანაფილი. მუდგაქჷთ გჷშეჭანუ ქვანთური ფაზას თიშ გოშჷრევაფა სიბერჯეკეშ რკებადობათ ბირთვიშე ტყებიშ გეზათ.

ლითოსფერო

დიხაუჩაშ ტოპოგრაფიული რუქა XX ო.

დიხაუჩაშ ტყები ბერჯეკი დიხაუჩაშ ჟინი ნორთიე, თიში ჟიპიჯი ძალამი ახამორდუ რე. მანტია გჷმორთილიე სეისმური რეხიშ სიჩქარეშ არგამა მორდუალათ - (მოჰოროვიჩიჩიშ ონძღოთ. რე ჟირი სახეობაშ ტყები: ოკიანური დო კონტინენტური. კონტინნეტური ტყებიშ ეგაფილობას გჷმირთუ სუმი გეოლოგიური შჷრე: დუნოლექი სარჩული, გრანიტული დო ბაზალტური. ოკიანური ტყები ჯინჯიერო ოსხირული აკოდგინალობაშ ქანეფშე აკმოდირთუ, მუდგასჷთ ჟიშეშე ოწაწ დუნოლექი სარჩული.

დიხაუჩაშ ტყები დორთილიე შხვადოშხვა სიდიდაშ ლითოსფერული ფილეფო, ნამუეფუთ ართიანიშ მეხჷ გინმიაბანუაფუნა. თე ყარაეფც ეთმოჭარუნც ტექტონიკა.

• ოორუე ამერიკაშ ფილა - ოორუე ამერიკა, ოორუე-ბჟადალუ ატლანტიკა დო გრენლანდია
• ობჟათე ამერიკაშ ფილა - ობჟატე ამერიკა დო ობჟათე-ბჟადალუ ატლანტიკა
• ანტარქტიკული ფილა - ანტარქტიკა
• ევრაზიული ფილა - ოორუე-ბჟაეიოლუ ატლანტიკა, ევროპა დო აზია ინდოეთიშ გალე
• აფრიკული ფილა - აფრიკა, ატლანტიკაშ ობჟატე-ბჟაეიოლუ დო ინდოეთიშ ოკიანეშ ბჟადალუ
• ინდოავსტრალიური ფილა - ინდოეთი, ავსტრალია, ახალი ზელანდია დო ინდოეთიშ ოკიანეშ უდიდაში ნორთი
• ნასკაშ ფილა - წყჷნარი ოკიანეშ ობჯათე ნამუთ ოწაწ ობჟათე ამერიკას
• წყჷნარი ოკიანეშ ფილა - წყჷნარი ოკიანეშ უდიდაში ნორთი.

რე ეჩიშახ ჭიჭე ფილათ, მუნერითიე, მაგ, არაბეთიშ ფილიპინეფიშ. ფილეფიშ სიფსქა 60-შე 100 კმ-შახიე. ფილაქანეფიშ ალაზიმაფათ გიმარენჯი დო მოთინაფილი უბდენი დიხაუჩას წჷმორინაფილიე კონტინენტეფიშ სახეთ. ფილაქანეფი იდვალუაფუ მანტიშ ალაზიმაფათ ლიბუ პლასტიკური ფას, სოდეთ ხვადუ თინეფიშ გჷნოაბანუა, გენჩურაფა. ნძალეფი, ნამუეფუთ ფილაქანეფიშ ყარაფის იჭანუანან, გჷთმიჭყაფუნა მანტიაშ ჟინი ნორთის, ღვანდეფიშ გჷნოაბანუაშ ბორჯის. თე ღვანდეფიშ ძალიერი ნოხჷრჩეფი დიხაუჩაშ ტყების გუთმოპიჯუნც ტომბაშური ხუაფეფც. ხუაფეფიშ ზონეფირე მუჭოთსქირონას, თეში წყარსჷთ. ალაზიმაფათ უმოსიე ოკიანეშ ქვინჯის, სოდეთ ტყები უმოსი მორჩილი სიფსქაშიე.

ლიტერატურა

• ბორის გერგედავა ზოგადი დიხაუჩაშრჩქინჯობა, ხასჷლა. 14-15

რესურსეფი ინტერნეტის

• USGS გეომაგნეტიზმიშ პროგრამა

თე სტატია მერკე რე. თქვა შეილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გოფაჩათ.