თალიბანი

ვიკიპედია-შე
ნავიგაციაზე გადასვლა ძიებაზე გადასვლა
თალიბანი
პუშტუ: طالبان‎‎
Flag of Taliban.svg
იდეოლოგია: დეობანდიური ისლამიზმი
პანისლამიზმი
პუშტუნვალაი
ანტიბჟადალური გენწყუაფა
ეთნიკური დორხველობა: პუშტუნეფი
არაბეფი
ტაჯიკეფი
უზბეკეფი
ჰაზარალეფი
ბელუჯეფი
პენჯაბალეფი დო შხვ.
რელიგიური დორხველობა: ისლამი (ჰანაფიტური მაზჰაბი)
დევიზი: შაჰადა
ლიდერეფი: ახტარ მოჰამად მანსური (2015-2016)[1]
აბდულ ღანი ბარადარი (წოროდუმარსხუაფალი)
ჰიბატულა ახუნძადა (2016–ასეშა)
შტაბ-ორენი: ავღანეთიშ შილა ავღანეთი
პაკისტანიშ შილა პაკისტანი
კატარიშ შილა კატარი
აქტიური რე: ავღანეთიშ შილა ავღანეთი
პაკისტანიშ შილა პაკისტანი
დორსხუაფაშ
თარიღი:
1994
მორსხუეეფი: ალ-ყაიდა
(2020 წანაშახ)
ვაზირისტანიშ შილა
ჯიჰადიშ შილაუიყ
(2015 წანაშახ)
ჯიჰადიშ შილაბთიყ
ჯიჰადიშ შილატთპ
ჯიჰადიშ შილაიჯრ
ჯიჰადიშ შილალაშკარე-ტაიბა
პაკისტანიშ შილა (1996—2001 წწ.)
აწმარენჯეეფი:

ავღანეთიშ შილაოორუეშ ალიანსი
ისლამური სახენწჷფოშ შილა (2015 წანაშე)[2][3][4]

უიყ (2015 წანაშე)
ჯიჰადიშ შილა

>2001 წანაშე:
ავღანეთიშ შილა ავღანეთი
პაკისტანიშ შილა პაკისტანი
ნატო-შ შილა ნატო
ამერიკაშ აკოართაფილი შტატეფიშ შილა ააშ
მაკათურეფიშ
მუდანობა:
დოხოლაფირო 70 ვითოში ადამიერი (2021)
კონფლიქტეფს
კათაფი:
ავღანეთიშ ომენოღალე ლჷმა
ავღანეთიშ ლჷმა
ვაზირისტანიშ ლჷმა
სირიაშ ომენოღალე ლჷმა[5]
ჩეჩნეთიშ მაჟირა ლჷმა
საიტი: ოფიციალური ვებ-ხასჷლა

თალიბანი, ვარ-და თალიბანიშ ყარაფი (თულაბაშ ჩილათერი ფორმა, არაბული თალიბიშ მიარეშიანი ფორმა, „მოგურაფე“) — ისლამური ფუნდამენტალისტური პოლიტიკურ-რელიგიური პრო-პუშტუნეფიშ ყარაფი, ნამუთ დახე ედომუშამი ავღანეთის მართჷნდჷ 1996–2001 წანეფს. დიპლომატიური აღიარაფა ხვალე სუმი ქიანაშე მიღჷ: არაბეფიშ გოართოიანაფილი საამიროეფი, პაკისტანი დო საუდიშ არაბეთი. გოეროშ უშქურანჯალაშ სხუნუშით აღიარაფილი რე მუჭოთ ტერორისტული ორგანიზაცია.[6] თალიბანს ააშ-ს ვა უღჷ ტერორისტული ორგანიზაციაშ ოფიციალური სტატუსი.[7]

„თალიბანიშ ყარაფიქ“ გიჭყჷ 1994 წანაშ ზარსხულს, ყანდაარს, ავღანეთის მიმალი ომენოღალე დოზანთალაფირჷ ლჷმაშ ბორჯის. დუდმაართაშე თალიბანს ოკათუდჷ ლჷმაშ ვეტერანეფი, ლტოლვილი პუშტუნეფი, ნამუეფქჷთ რელიგიური გონათუა პაკისტანურ მედრესეს მიღეს დო ხუჯდოკინელქ იჸუეს პაკისტანალი სპეცნინალაშით. თალიბეფიშ იდეოლოგია იკათუანდჷ ისლამურ ფუნდამენტალიზმის აბანობურ პუშტუნურ რჩქვანელობურეფწკჷმა ართო. თიმ ბორჯიშო თალიბეფიშ ღანკი რდჷ ისლამური ნორმეფიშ კჷნ ეიონწყუალა, თაშნეშე თინჩალაშ დორთა ავღანეთიშა. ყარაფის დუდენდჷ ლჷმაშ ვეტერანი — მოჰამედ ომარი.

გვალე მალას თალიბეფქ გეჭოფეს ავღანეთიშ კაბეტი ნორთი. 1996 წანაშ პირელს, ნოღა ყანდაარს იმანჯჷ მუსლიმან თეოლოგეფიშ კათუაქ, სოდე მულა ომარი მირჩქინეს „მართალმორწუმეეფიშ მაზოჯალო“ დო ყარაფიქ დიჭყჷ ქაბულს მარენჯი პრეზიდენტიშ ბურჰანუდინ რაბანიშ სააწმარენჯო ლჷმა. თიმ წანაშ ეკენიას თალიბეფქ გეჭოფეს ნოღა ქაბული დო თი ბორჯიშე დოჭყაფილი 2001 წანაშახ, ფაქტობურო მართჷნდეს ავღანეთიშ სახენწჷფოს.

ყარაფის ხუჯის უკინენდჷ პაკისტანი, დო 1996 წანაშე დოჭყაფილი წოროხანდენდჷ ოსამა ბინ ლადენწკჷმა, ნამუშე თაშნეშე ღებულენდჷ ფინანსურ აზარას. 2001 წანაშ 11 ეკენიაშ ტერორისტული აქტეფიშ უკული, ნამუქჷთ გოჭყვიდჷ დოხოლაფირო 3 ვითოშ ადამიერი, თალიბეფქ ბინ ლადენიშ გუმოჩამაშე ვარი გაცხადეს. თეშ გეშა, 2001 წანაშ გჷმათუთას, ნატოშ ჯარიშკოჩეფქ ანტითალიბანურ ჭყანეფწკჷმა ართო ავღანეთის დიჭყეს ოურდუმე ოპერაცია, ნამუშ შედეგო თალიბანიშ ხეშუულაფაქ გითოჸოთამილქ იჸუ.

თალიბანი მალიმორეფი ფართო სპექტრიშ მალიმორეფი რენა, თინეფი თარო ქიმინჯენა მორჩილი ბუნეფით დო ართიანწკჷმა მერსხილი რენა მოჯგირული რსხუეფით დო რელიგიური რწუმათ (მუსლიმი ფუნდამეტალისტეფი), მერსხილჷ რენა ბრელი ტერორისტულ ორგანიზაციეფწკჷმა, თინეფს შქას ალ-ყაიდაწკჷმა. თინეფიშ ობურჯაფე ქიმინუეფი თარო პარტიზანული ხასიათიშ რე დო ქიმინუაშ არანი რე ავღანეთი დო პაკისტანი. ავღანეთიშ რესპუბლიკას თალიბანი აკოჭიჭიხჷ ოთინჩალე მისიაქ დო თინეფიშ ქიმინუაშ არანი გოხურგელი რე.

თალიბეფს დორხველი ვებ-ხასჷლა უღჷნა, ნამუთ პუშტუშ, დარიშ, არაბულ, ურდუშ დო ინგლისურ ნინეფშა მუშენს. თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და შხირას თალიბეფიშ ვებ-ხასჷლას ავღანეთიშ ხეშუულაფა ბლოკუნსჷნ, საიტიშ ადმინისტრატორეფი, ნამუეფჷთ ავღანეთიშ გალე მუშენა თე პრობლემას მალას ეიალენა. თალიბანი ჟურნალისტეფს ელექტრონულ ფოსტას რეგულარულო უჯღონანს. 1990-იან წანეფს, მუჟამსჷთ თალიბანქ ხეშუულაფაშა მორთჷნ, ავღანეთის ტელევიზია, მუსიკა დო კინოფილმეფი გოხურგეს. მარა, ლჷმაშ დოჭყაფაშე ვითი წანაშ უკული, თალიბეფი XXI ოშწანურაშ ტექნოლოგიურ მეჭირინაფეფს, სოციალური რშვილეფიშამო უკვე ძალამ ეფექტურო გჷმირინუანა.[8]

იდეოლოგია[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

თალიბეფიშ ოფიციალური რელიგია რე ისლამიშ თიჯგურა გემაჸვენჯალა, მუჭოთ რე აშარიზმი; არძა, ნამუთ ათე იდეოლოგიას ვეგეჸუნსჷნ, თალიბეფიშ არზით — მეჩილათირი რე დო თხოზინს დოჸუნს. თალიბეფიშ კონტროლირაფილ ტერიტორიეფშა მიშმუღჷნა შარიათიშ ნორმეფი, ნამუშ რსულაფა კონწარო იკონტროლებჷ. გოხურგელი რდჷ ტელევიზია, მუსიკა დო მუსიკალური ინსტრუმენტეფი, სახუაფონი ხელუანობა, ალკოჰოლი, კომპიუტერეფი დო ინტერნეტი, ჭარდაკი, ჩე ფერიშ მუკაქუნალი (ჩე ფერი — თალიბეფიშ შილაშ ფერი რე), ღილე ფორმათ სექსიშ გოსხუნუა დო შხვა მუთუნი[9]. ქომოლკოჩეფს უციოთ უღჷდესკო ოკო გოთანჯილი სიგჷრძაშ ბჟაკე. ოსურეფს ვეშულებჷდეს მუშობა, ქომოლი სქესიშ ექიმწკჷმა კურნალუა, ჯარალობურ აბანეფს ღილე სახეთ გჷმორჩქინა დო უქომუნჯეთ ვარ-და მოჯგირე ქომოლი სქესიშ ადამიერიშ უმუშო გილულა; შანულამო რდჷ გოხურგელიб ოსურეფიშ გონათუაშა ჭირინაფა (2001 წანას, სკოლაშ მოგურაფუ ძღაბეფი ხვალე 1%-ის აკმადგინანდჷ).

2001 წანაშ 26 ფურთუთას, მოლა ომარქ გიშაშქ დეკრეტი, ქიანას მარენჯი არძა ვაისლამური ძეგლეფიშ აკორღვაფაშ გეშა[10]. დეკრეტიშ რინას რსულაფაშის, თიმ წანაშ მელახიშ თუთას, თალიბეფქ აფეთქეს ბუდაშ ჟირი გიგანტური ნაწახნაკა, ნამუთ ბამიანიშ კირდეს გიშაჭკირილქ იჸუ III დო VI ოშწანურეფს, ნამუქჷთ მოსოფელიშ ჯარალუაშ გოდღანუა გჷმიჭანჷ[11]. Действия талибов были осуждены общественностью ряда мусульманских стран[12].

თალიბეფი გიშმულა ოსურეფიშ გონათუა გოხურგუაშ მოხუჯეთ. თინეფიშ გენთხაფაშ ობიექტეფი შხირას რე სკოლეფი; ხვალე 2008 წანას, პაკისტანიშ ოორუე-ბჟადალ რეგიონიშ სვატიშ ოლქის, აბანობური სახენწჷფომაღალი პოსტიშ პიჯიშ, შაუკატი იუსაიზაიშ ზიტყვეფით, თალიბეფქ მოჯალაგეს 170-შე უმოსი სკოლა, სოდე დოხოლაფირო 55 000 ბოში დო ძღაბი გურაფულენდჷ[13].

თაშნეშე ქოძირით[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

რესურსეფი ინტერნეტის[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

სქოლიო[რედაქტირაფა | წყუშ რედაქტირაფა]

  1. Jibran Ahmad Afghan Taliban names a new leader, but peace talks delayed დოარქივაფილი გერგობათუთა 23, 2015 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine // Reuters, 30.07.2015
  2. "ისლამურ სახენწჷფოქ" "თალიბანიშ" ყარაფის ლჷმა გჷმუცხადჷ ავღანეთის დოარქივაფილი მანგი 24, 2015 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine // ТАСС, 20.04.2015
  3. In ISIS, the Taliban Face an Insurgent Threat of Their Own დოარქივაფილი ეკენია 17, 2017 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine // The New York Times, 05.06.2015
  4. Samuel Oakford The Taliban Tells the Islamic State to Get the Hell Out of Afghanistan დოარქივაფილი მანგი 18, 2015 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine // Vice News(ინგლისური)მარგ., 17.07.2015
  5. პაკისტანალი თალიბეფი ოკათჷნა სირიაშ კონფლიქტის
  6. Security Council Committee established pursuant to resolution 1267 (1999) concerning Al-Qaida and the Taliban and Associated Individuals and Entities
  7. ავღანეთის დო პაკისტანს მოქიმინჯე ისლამური გოართოიანაფა
  8. თალიბანი დო თეხანური ტექნოლოგიეფი
  9. Waldman A.(ინგლისური)მარგ. A Nation Challenged: the Law; No TV, no Chess, No Kites: Taliban’s Code, from A to Z. დოარქივაფილი გერგობათუთა 12, 2018 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine // New York Times, 22.11.2001
  10. * Талибы разрушат памятники «неисламских» религий დოარქივაფილი გერგობათუთა 12, 2018 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine // Утро.ру, 27.02.2001
  11. * Тульский М. ООН против талибов დოარქივაფილი გერგობათუთა 12, 2018 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine // Независимая газета, 01.03.2011
  12. * Мусульманские страны осудили акт уничтожения талибами буддистских памятников архитектуры დოარქივაფილი მესი 12, 2013 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine // РБК, 01.03.2002
  13. Khan J. (Writing by Kamran Haider; Editing by Robert Birsel and Sugita Katyal) Pakistani Taliban blow up schools in Swat დოარქივაფილი გერგობათუთა 12, 2018 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine // Reuters, 19.01.2009